Օրինաչափություն

Ցանկ

Կանոնավոր կառույցներ

Հիմքատման համար կարեվորություն ունեցող օրինաչափություններից են`

1. բառավերջի -ը գրույթը միշտ հոդ է (առնվազն հայերեն կամ մինչ օրս հայացված բառաձեւերում).

2. ձեւույթների կցման կետում ա- կամ ո- ձայնավորներից հետո միշտ –յ-ձայնակապն է դրվում ձայնավորից առաջ.

3. կ- նախածանցը [ինչպես նաեւ պիտի (պետք է) նախադիրը, օգտագործվում է միայն ըղձական բայաձեւերի հետ. սրանք միայն եզրային դիրքում են հանդիպում].

4. –ան-, -են- միջածանցները միայն -ալ վերջածանցի հետ է հանդիպում: -ն- ներույթը, որ ծագումով կապված է –ան- միջածանցի հետ, հանդիպում է միայն –ել վերջածանցի հետ [Աբր1974::256-257].

5. միջածանցները եզրային դիրք չեն գրավում (ըստ սահմանման).

6. դերբայական վերջածանցներից դեպի ձախ կարող են միջածանցներ (Գ10.3 աղյուսակ) կամ պարզ հիմքեր գտնվել, իսկ դեպի աջ –ի (նախընթացական, կատարելի եւ համընթացական դերբայներ), -ու (անորոշ դերբայ) հոլովային վերջավորություններ եւ հոդեր (տե՛ս Հավելված Բ, Դերբայի հոլովում հատվածը).

7. հոդերը, բացի -ն-ից, միշտ վերջավորություններ (եզրային) են.

8. մակբայական ածանցներից հետո անվանակերտ ածանցներ չեն հանդիպում` գոյ-ական-աբար.

9. -ություն ածանցից հետո այլ անվանակերտ ածանցներ չեն հանդիպում.

10. Բացառություն. միություն-միութենական [Ջահ1974::155] (նշենք յու/ե հերթագայությունը) եւ դր-ություն-ական/ային [Ջահ1974։։153].

11. –ական, -ային վերջածանցները կարող են կրկնվել (երկուսից ոչ ավել անգամ), օրինակ՝ գաղթականական։ Դիտարկում. «Քերականական» բառաձեւում -ական վերջածանցը չի կրկնվում. այն պարունակվում է քերական [գիտակցվող] արմատային հիմքում, եթե քեր-ն առանձին հիմք չ’դիտարկենք: Այս կրկնությունները պայմանավորված են ածականի գոյականաբար ընկալվելու հետեւանքով:

Անկանոն կառույցներ (բացառություններ)

1. -ներ հոգնակիի ածանցն ինչպես նաեւ -ի եւ -ու հոլովիչները կարող են հաջորդաբար կրկնվել (տե՛ս Բ Հավելվածի 1.4.3 Հոլովաձեւերի հոլովում հատվածը)` <հոգնակերտ>-<հոլովանիշ>-<հոդ> կամ <հոլովանիշ>-<հոգնակերտ>-<հոդ> հաջորդականության կազմում.

2. անվանական ածանցներից դեպի ձախ կարող են գտնվել անվանական ածանցներ, արմատական հիմքեր կամ դերբայական վերջածանցներ (մտած-ող-ություն).

3. իմաստակիր հիմքի երկարության ստորին սահման չ’կա. է-ն միատառ հիմք է (է-ակ, է-ական, է-ություն) եւ օժանդակ բայի ձեւ (լինել բայի օժանդակ գործածության 3-րդ դեմք).

4. բացի բայական միջածանցներից եւ հոդերից (տե՛ս Կանոնավոր կառույցներ, #5, #6), մյուս ածանցները ցանկացած հերթականությամբ կարող են հանդիպել`

   1. հաճ-ախ-ական,

   2. բարդ-ույթ-ային,

   3. գոյ-աբան-ական,

5. հազվադեպ հոմանիշներ են կառուցվում տարբեր ներույթներով` դարավոր, դարեվոր:

--

[Աբր1974] Ս. Գ. Աբրահամյան, Ն. Ս. Պառնասյան, Հ. Ա. Օհանյան. Ժամանակակից հայոց լե­զու. Հատոր 2, ՀՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հրատարակություն, Երեւան, 1974:

[Ջահ1974] Գ. Ջահուկյան. Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները. ՀՍՍՀ գիտու­թյուն­ների ակադեմիայի հրատարակչություն, Ե., 1974: