Դեպի լեզվի զարգացման կենսաբանական տեսություն

Home

Chafe

Fedorenko

“The question of whether people who speak different languages think differently is an old one. It goes back at least to the German scholars Johann Gottfried von Herder (1744–1803), Wilhelm von Humboldt (1767-1835), and Heymann Steinthal (1823-1899). It received renewed attention with the writings of Benjamin Lee Whorf from 1927 to 1941 (Carroll 1956). Strong opinions continue to be expressed on both sides of this question. Those who are convinced that Whorf was hopelessly wrong - and they are many often express their opinion emotionally and ad hominem. Geoffrey Pullum dismissed Whorf as a "Connecticut fire prevention inspector and weekend language-fancier" (Pullum 1991: 163), and Pieter Seuren wrote of "an amateur linguist who, as a mature student, took courses with Sapir during his years at Yale and, for some time, gained popularity with the American anthropological establishment" (Seuren 1998: 189). Steven Pinker wrote that Whorf's proposal "is wrong, all wrong! The idea that thought is the same thing as language is an example of what can be called a conventional absurdity: a statement that goes against all common sense but that everyone believes because they dimly recall having heard it somewhere and because it is so pregnant with implications" (Pinker 1994: 56–57).

Despite these strongly negative evaluations the question refuses to go away and Whorf keeps resurfacing. Those who knew him took him. seriously. For a time some of his writings were distributed to American State Department employees to sensitize them to different ways of thinking they might encounter in employment abroad where people spoke other languages. More recent academic studies have suggested that Whorf was onto something important (e.g. Lucy 1992, 1996; Gumperz and Levinson 1996). The fact that he was employed outside of academia is hardly a reason to dismiss him so completely, and to say as Pinker did that those who take him seriously are so foolish that they believe something that "goes against all common sense" is offensive. To say that language. influences thought is not at all to say that "thought is the same thing as language."

W. Chafe. Thought-Based Linguistics; How Languages Turn Thoughts into Sounds. Cambridge University Press, 2018, p.106

E. H. Lenneberg. Biological foundations of language

Wiley, NY, 1967.

(9-րդ Գլուխ)

Թարգմանություն՝                                                               © 2025  AGОULIS

Ներածություն, Հավելված, |Ծանոթագրություններ՝      © 2025  AGОULIS

Խմբագրի ներածություն

Մենագրության հիմնական դրույթն այն է, որ մարդու լեզվական ու­նա­կու­թյուն­նե­րը պայմանավորված են երկու կարեվոր, հիմքային, մեկը մյուսին վերածվող` ա) թաք­նված եւ բ) իրացված, նեյրոնային կառուցվածքների առողջ զարգացումով: Դրան­ցից որեւէ մեկի բացակայությունը կամ թերզարգացումը լեզվական ֆունկ­ցի­ա­նե­րը բացառում կամ խիստ խեղաթյուրում է: Առաջինը ձեւավորվել է կեն­սա­բա­նա­կան էվոլյուցիայի արդյունքում եւ մարդու ծնունդից անմիջապես հետո պատրաստ է վերածվելու երկրորդին համայնքից ստացվող ազդակներով:

Թաքնված կառուցվածքով պայմանավորված է բոլոր բնական լեզուների ընդ­հան­րականությունը (նմանությունները), իսկ իրացվածով` ամեն մի մասնավոր լեզվի ա­ռանձնահատկությունը (տարբերությունները):

Անցած մոտ վաթսուն տարում բնականաբար նոր գիտական հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ են արվել այս բնագավառում: Ենթադրաբար (թարգմանության խմբագիրը ո­լորտի մասնագետ չի), շատ բաներ ճշտվել են: Սակայն գրքի հիմնական դրույթ­նե­րը եւ եզրակացությունները դեռ չեն հերքվել:

Եթե էպիգրաֆում (բնաբանում) բերված վաստակաշատ մտածողներին` Յոհան Գոթ­ֆրիդ ֆոն Հերդերին, Վիլհելմ ֆոն Հումբոլդտին, Հեյման Շտայնթալին, Էդուրդ Սա­պիրին, եւ Բենջամին Լի Ուորֆին բախտ չի վիճակվել ծանոթանալու Լեննեբերգի այս աշխատությանը, ապա պարզ չէ, թե ինչու այն չեն կարդում հրապարակումից հե­տո գործող վաստակաշատ գիտնականները, որոնց շարքում կարելի է ընդգրկել` Դ. Կրիստալին, Ու. Չեյֆին, եւ էպիգրաֆում նշված Ջ. Լուսիին, Ջ.Ջ. Գումպերցին, Ս. Լի­վին­սոնին, եւ այլոց, ովքեր շարունակում էին բացարձակ non sequitur հատորներ գրել, թե լեզուն ազդում է մտածողության վրա: Վերջիններս եւ բոլոր նրանք ովքեր մի­չեւ օրս շարունակում դա պնդել պետք է !անպայման! սկզբից հերքեն այս աշ­խա­տու­թյան դրույթները եւ միայն հետո գրեն մտածողության վրա լեզվի ազդեցության մասին:

Վերջին, 9-րդ Գլուխը ամփոփում է ուսումնասիրության առաջադրումները եւ եզրակացությունները: Այն jpeg պատկերներից փոխարկվել է պարզ տեքստի OCR Data Pipeline-ի օգնությամբ եւ թարգմանվել է հայերենի Translation processor-ով: Քանի որ տեքստը գրված է շատ բարդ, ավելորդ խուճուճ անգլերենով, բազմաթիվ խմբագրումներ են կատարվել իմաստը ճիշտ արտահայտելու համար: Երբ ինք­նաշ­խատ թարգմանության իմաստը ճիշտ է, խմբագրումներ համարյա չեն արվել, նույն­իսկ երբ նախադասությունը ոչ կոկ կամ վարժ հայերենով է: Որոշ եզրույթներից հետ խմբա­գիրն ավելացրել է անգլերեն բնօրինակը փակագծերում:

Խմբագրի էջատակի ծանոթագրումները նշված են '✝' նշանով: Այս, ինչպես նա­եւ հեղինակի էջատակի ծանոթագրումները (նշված ‘*’ աստղանիշով) առան­ձնաց­ված են հիմնական տեքստից ‘=’ նշանի շարաններով: Բնագրի էջերը բերված են բնա­գրին ճշգրիտ հղումներ անելու համար եւ վերցված են ձեւավոր փակագծերի մեջ` ‘{էէէ}’:

ԳԼՈՒԽ իններորդ

Դեպի լեզվի զարգացման կենսաբանական տեսություն (Ընդ-հանուր ամփոփում)

Լեզուն քննարկելով տարբեր տեսանկյուններից, մենք հանգեցինք մի շարք եզ­րա­կա­ցու­թյունների եւ տվեցինք տարատեսակ բացատրություններ: Եթե հետադարձ հա­յացք գցենք եւ վերլուծենք համայնապատկերը ամբողջությամբ, արդյոք կստա­նա՞նք ամբողջական մի տեսություն: Հավատացած եմ` կստանանք:

A.  ՀԻՆԳ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԻՄՈւՆՔԵՐԸ 

Լեզվի տեսությունը, որը կառաջադրվի այստեղ, հիմնված է հետեւյալ հինգ գործ­նա­կանում ստուգելի, ընդհանուր կենսաբանական նախադրյալների վրա:

(i) Ճանաչողական գործառույթը հատուկ է կենսաբանական տեսակին: Տաքսոնոմիաներ կան կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում: Ֆորմալ առումով, այդ տաք­սոնոմիաները միշտ այնպիսի տիպ-նշանակների ստորադասություններ են, որ յուրաքանչյուր մակարդակում մենք կարող ենք նրանք տարբերակել եւ, միեւնույն ժամանակ տեսնել ընդհանրություններ, որոնցով պայմանավորվում է նշա­նակ­նե­րին որեւէ տեսակի տրամաբանական վերագրումը: Ընդհանրությունները ոչ թե պար­տադիր ավելի ու ավելի վերացական տեսական, այլ ֆիզիոլոգիական եւ կա­ռուց­վածքային անփոփոխություններով պայմանավորված հասկացություններ են: Նման անփոփոխության անատոմիական օրինակ է բջիջների կազմը. այն ընդ­հա­նուր է բոլոր օրգանիզմների համար: Զգայական ընկալման ոլորտում կան ֆի­զի­ո­լո­գի­ական հատկություններ, որոնք հանգեցնում են ընդհանրությունների կեն­դա­նի­նե­րի ամբողջ դասերի համար, այնպես որ յուրաքանչյուր տեսակ ունի մաքուր խթա­նում­ների շատ նման շեմեր: Երբ մենք համեմատում ենք վարքագիծը տեսակների մի­ջեւ, ապա հայտնաբերում ենք որոշակի անփոփոխություններ, օրինակ՝ պար­գե­ւատր­ման եւ պատժի ընդհանուր հետեւանքները: Բայց այս օրինակներից յու­րա­քան­չյուրում կան նաեւ տեսակների տարբերություններ։

{371}

Բջիջները միավորվում են, տեսակներին հատուկ ձեւեր ստեղծելով. զգա­յու­թյուն­նե­րը՝ տեսակներին հատուկ օրինաչափությունների ճանաչում առաջացնելով. իսկ վար­քագծային պարամետրերը ընդգրկվում են տեսակներին հատուկ գործողական պար­բերություններում (action patterns):

Կենտրոնանանք վարքագծերի առանձնահատկությունների վրա: Կան որոշակի ու­ղե­ղային ֆունկցիաներ` ընդհանրականորեն անվանենք սրանք ճանաչողական, ո­րոնք միջնորդում են զգայական մուտքը եւ շարժային ելքը: Ճանաչողական ֆունկ­ցի­ա­յի նեյրոֆիզիոլոգիան, հիմնականում, մեզ հայտնի չէ, սակայն նրա վարքագծային հա­րաբերակները տեսանելի են` հատուկ կերպով դասակարգելու հակվածություն (նմա­նության որոշում), խնդիրներ լուծելու կարողություն, ուսումնական միջոցների ձե­ւավորում, ընդհանրացումների որոշակի ուղղվածություն, կամ հիշողության ընտ­րո­ղականություն` հիշել ոչ թե բոլոր, այլ որոշակի պարագաները։ Տարբեր տեսակի այս կարողությունների փոխազդեցությունը կամ ինտեգրված օրի­նա­չա­փու­թյուն­նե­րը առաջացնում են ճանաչողական առանձնահատկություններ, որոնք դրդեցին են ֆոն Ուեքսքյուելին✝՝ ժամանակակից էթոլոգիայի նախակարապետին, եզրակացնել, որ յուրաքանչյուր տեսակ ունի իր աշխարհայացքը: Նրա ձեւակերպման ֆե­նո­մե­նո­լո­գիական հետեւանքները կարող են հնաոճ թվալ այսօր, սակայն կենդանիների վար­քագծի ուսանողները չեն կարող անտեսել այն փաստը, որ ճանաչողական գործ­ընթացների տարբերությունները (1) էմպիրիկորեն ցուցադրելի են եւ (2) տե­սակ­նե­րին հատուկ վարքագծի հարաբերակներ են:

(ii) ճանաչողական ֆունկցիայի մասնակի հատկությունները կրկնօրինակվում են տեսակի յուրաքանչյուր անդամի մոտ: Թեեւ բոլոր արարածների միջեւ կան ան­հա­տա­կան տարբերություններ, նույն տեսակի անդամները շատ ավելի նման են մի­մյանց: Յուրաքանչյուր անհատ ունի տեսակին հատուկ, խիստ անփոփոխ կերպով կրկնօ­րինակվող եւ՛ ձեւ, եւ՛ ֆունկցիա: Բնութագրերի մեծ մասի անհատական տար­բե­րությունների հաճախականության հակված են նորմալ (գաուսյան) բաշխում ու­նե­նալ. անհատների միջեւ տարբերություններն ավելի փոքր են, քան տեսակների մի­ջեւ: (Մենք անտեսում ենք տեսակների նույնականացմանը հատուկ տաք­սո­նո­մի­ա­կան խնդիրները:)

Այս հասկացությունների կիրառումը (i)-ի նկատմամբ պարզ է դարձնում, որ ճա­նա­չո­ղական գործընթացները եւ կարողությունները, որոնք տեսակների բնութագրերն են, նույնպես կրկնօրինակվում են յուրաքանչյուր անհատի մոտ: Նկատենք` որ պետք է տարբերել, թե ինչ է անում անհատը իրականում եւ ինչ է ունակ անելու: Ներ­տե­սակային նմանությունը վերաբերում է վերջինին, ոչ թե առաջինին, եւ կա­րո­ղու­թյուն­ների նմանությունը դառնում է ապշեցուցիչ միայն այն դեպքում, եթե մենք կեն­տրո­նանում ենք գործունեության ընդհանուր կերպի եւ ձեւի վրա եւ անտեսում այն­պի­սի փոփոխականներ, թե ինչքան արագ կամ ճշգրիտ է որեւէ կատարում տեղի ու­նենում:

(iii) Հասունացման ընթացքում ճանաչողական գործընթացները եւ կա­րո­ղու­թյուն­նե­րը տարբերակվում են տարերայնորեն: Այս պնդումը պետք չէ շփոթել այն հարցի հետ, թե որքանով է շրջակա միջավայրը նպաստում զարգացմանը։ Ակնհայտ է, որ ցանկացած զարգացում պահանջում է համապատասխան հիմք եւ էներգիայի ո­րո­շա­կի ձեւերի առկայություն: Այնուամենայնիվ, շատ դեպքերում միջավայրերը հա­տուկ չեն կյանքի եւ զարգացման միայն մեկ ձեւի համար: Անտառային լճակը կա­րող է հարմար միջավայր լինել կյանքի հարյուրավոր տարբեր ձեւերի համար:

=========================================

✝ - Jakob Johann Freiherr von Uexküll (1864 – 1944) – բալթ-գերմանացի կենսաբան: Աշխատել է մկանային ֆիզիոլոգիայի եւ կենդանիների վարքագծի ուսումնասիրության ոլորտներում: Ազդեցություն է ունեցել կյանքի կիբեռնետիկայի ձեւավորման վրա, բայց նրա ամենանշանավոր ներդրումը Umwelt (գեր.` շրջապատող աշխարհ, ֆենոմենալ (երեւույթների) աշխարհ, ինքնաշխարհ (անհատի աշխարհ), միջավայր) հասկացությունն է: Նրա աշխատություններով ձեւավորվել է  կենսասեմիոտիկայի բնագավառը, որն ուսումնասիրում է միջավայր(ներ)ի ընկալումը կենդանների կողմից: Նա պնդում էր, ամեն մի օրգանիզմ ապրում է տեսակին հատուկ, տարածա-ժամանակային, «ինքնաշխարհ»-ի սուբյեկտիվ հաշվանքի շրջանակում, որը նա անվանեց Umwelt: Կարեվոր գրքերից են` Արշավ դեպի կենդանիների եւ մարդկանց ինքնաշխարհ՝ իմաստի մի տեսության ներքո (հանրամատչելի), եւ դրա տարբերակը` Տեսական կենսաբանություն (ակադեմիական). տես Հավելվածի Գրականություն հատվածում:

=========================================

{372}

Այն կարող է հարմար լինել գորտի կամ մանրաձկների (minnow) բեղմնավորված ձվերի համար, եւ ձվերից յուրաքանչյուրը կպատասխանի խթանների հենց այն տեսակներին եւ ձեւերին, որոնք համապատասխանում են իրեն: Գորտի ձուն կվերածվի գորտի, իսկ ձկանը` ձկի: Լճակը պարզապես հասանելի է դարձնում շինանյութը, բայց օրգանիզմի ճարտարապետությունը ծավալվում է հասուն անհատի ներսում ստեղծված պայմաններով:

Ճանաչողությունը դիտվում է որպես ֆիզիոլոգիական գործընթացների վարքային դրսեվորում: Ձեւը եւ գործառույթը կամայականորեն դրսից չեն պարտադրվում սաղմին, այլ աստիճանաբար զարգանում են տարբերակման միջոցով: Հիմնական պլանը հիմնված է զարգացող հյուսվածքներում պարունակվող տեղեկույթի վրա: Որոշ գործառույթներ սկսելու համար անհրաժեշտ է լրացուցիչ արտաքին ազդակ, մի բան, որ կմեկնարկի խճճված մեխանիզմները. օրինակ` կաթնասունների օդային շնչառության սկիզբը: Այս արտաօրգանիզմային ազդակները չեն ձեւավորում հա­ջոր­դող գործառույթը: Տեսողական տվյալների վերլուծման յուրօրինակ եղա­նա­կը, ին­չը ակնառու է տեսային օրինաչափությունների ճանաչման համար, կարող է զար­գա­նալ միայն այն անհատներում, որոնք իրենց ձեւավորման տարիներին նվա­զա­գույն ազդակներ են ստացել շրջակա միջավայրի պատշաճ լուսավորված ա­ռար­կա­նե­րից: Բայց միջավայրն ակնհայտորեն չի ձեւավորում ճանաչման/մուտ­քա­գրման ե­ղանակը, քանի որ միջավայրը կարող էր հարթակ հանդիսանալ տե­սո­ղական օ­րի­նա­չափություններ ճանաչող մեծ թվով այլ ձեւերի զարգացման համար:

(iv) Ծննդյան պահին մարդը համեմատաբար թերհասուն է. նրա վարքագծի եւ ճա­նա­չողական ֆունկցիայի որոշ կողմեր ի հայտ են գալիս միայն մանկության տա­րի­նե­րին: Մարդու հետծննդյան հասունության մակարդակը (ուղեղը եւ վարքը) ավելի ցածր է, քան մյուս պրիմատներինը: Սա փաստի հաստատում է այլ ոչ թե վե­րա­դարձ դեպի ֆետալիզացիայի եւ նեոտենիայի տեսությունները (մանրամասները տես Չորրորդ Գլխում):

(v) Կենդանիների մոտ որոշակի սոցիալական երեւույթներ առաջանում են  հա­սու­նա­ցող անհատի վարքագծի շրջապատող այլ անհատների վարքագծին ինք­նա­բուխ հարմարեցման միջոցով: Ադապտացիոն միջավայրը ներառում է ոչ միայն սննդա­յին եւ ֆիզիկական պայմանները. շատ կենդանիների պատշաճ զարգացման հա­մար պահանջվում են հատուկ սոցիալական պայմաններ: Տեսակի գոյատեւումը հա­ճախ կախված է այնպիսի մեխանիզմների ձեւավորումից, ինչպիսիք են սո­ցի­ա­լա­կան կապակվածությունը կամ սոցիալական համագործակցությունը: Մի շարք տե­սակների համար աճող անհատի սովորական սոցիալական վարքագծի զար­գա­ցու­մը պահանջում է հատուկ ազդակների` մոր, կենակցի, խմբի առաջնորդի, ևն, գոր­ծողություններում որոշակի օրինաչափությունների առկայություն: Երբեմն ու­րիշ­նե­րի սոցիալական վարքագծի հետ լոկ ծանոթությունը բավարար խթան է: Որոշ տե­սակների համար ճիշտ խթանումը պետք է տեղի ունենա մանկան ձեւավորման նեղ ժամանակաշրջանում. եթե դա չհաջողվի, հետագա զարգացումը կարող է լրջո­րեն եւ անդառնալիորեն խեղաթյուրվել: Սոցիալական վարքագծի զարգացման բո­լոր տեսակներում աճող անհատը կարծես թե ռեզոնանսով է սկսում ընդգրկվել.

{373}

նա պատրաստ է հասունաման, բայց այն չի սկսվում, եթե պատշաճ խթանում չկա: Ենթարկվելով ազդակների, նա սոցիալապես «գրգռվում» է, ինչպես որ ռե­զո­նա­տո­րը կարող է գրգռվել ձայնային հաճախականությունների հատուկ մի տիրույթի ազդեցությամբ: Որոշ սոցիալական վարքագծեր ենթադրում են բարդ օրի­նա­չա­փու­թյուն­ներ, որոնց ձեւավորումը նման վարքագծերի փոխազդեցության նուրբ ճշգրտում­ների ու հարմարեցումների արդյունք են (օրինակ, ինչպես թռչունների ո­րոշ տեսակների երգերը): Սոցիալական ազդակների աղքատությունը կարող է հան­գեց­նել վարքագծի վերջնական աղքատությանը:

Թեեւ սոցիալական վարքագծի զարգացումը կարող է պահանջել շրջակա մի­ջա­վայ­րի խթան՝ պատշաճ զարգացման եւ գործելու համար, հրահրող խթանը չպետք է դի­տարկ­վի որպես վարքագիծը ձեւավորող պատճառ: Սոցիալական խթանման նա­խա­դրյալ մեխանիզմները չեն ձեւավորում սոցիալական վարքագիծը այնպես, ինչ­պես Էմիլի Փոստը✝ կարող է ձեւավորել բարձր հասարակության նորեկի վար­քա­գի­ծը:

B.  ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԱԿԻՐՃ ՇԱՐԱԴՐԱՆՔԸ 

(1) Լեզուն տեսակային հատուկ ճանաչողական հակումների դրսեվորումն է: Դա հետեւանքն է կենսաբանական յուրահատկությունների, որոնք հնարավոր են դարձնում մարդկային ճանաչողության կերպը*: Լեզվի կախվածությունը մարդ­կա­յին ճանաչողությունից միայն ընդհանուր երեւույթի մեկ օրինակն է, որը բնու­թագր­վում է վերը նշված (i) նախադրյալով: Կան ապացույցներ (Գլուխներ Յոթերորդ եւ Ու­թե­րորդ), որ ճանաչողական ֆունկցիան ավելի հիմնական եւ առաջնային գոր­ծըն­թաց է, քան լեզուն, եւ որ լեզվի կախվածությունը ճանաչողությունից անհամեմատ ա­վե­լի ուժեղ է, քան հակառակ ազդեցությունը։

(2) Լեզվի հիմքում ընկած ճանաչողական գործառույթը հիմնված է դա­սա­կար­գում­ներ կատարող եւ նմանություններ ճանաչող համատարած (ողնաշարավորների շրջա­նում) ադապտացիոն գործընթացի վրա: Լեզվի ընկալումը եւ արտադրությունը կա­րող է վերլուծվել բարձր մակարդակներից մինչեւ դասակարգման ցածր մա­կար­դա­կի գործընթացներ, ներառյալ նեղ կատեգորիաների ավելի ընդարձակներում նե­րառնելը եւ ընդհանրական կատեգորիաների ավելի մասնակիների բաժանումը: Նմա­նությունների ճանաչումը տարածվում է ոչ միայն ֆիզիկական ազդակների, այ­լեւ նրանց հիմքում ընկած կառուցվածքային սխեմաների կատեգորիաների վրա: Բա­ռերը նշում են դասակարգման գործընթացները (Գլուխ Յոթերորդ եւ Ութերորդ):

(3) Ծայրամասային անատոմիական եւ ֆիզիոլոգիական որոշ մասնագիտացումներ մատնանշում են բնական լեզուների համընդհանուր որոշ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­ներ,

=========================================

* – Ճիշտ է, այս պնդումը որոշակի խորքային խնդիրներ է դնում էվոլյուցիայի տեսության առաջ, բայց լեզվով զբաղվողները պարտավոր չեն զուգահեռ լուծել էվոլյուցիոն բոլոր երեւույթների վրա ազդող ընդհանուր հա­նե­լուկները։ Թռչունների երկնային օբյեկտներով նավարկության ձեւավորումը կամ կետերի խո­րա­սուզ­ման ունակությունը ոչ պակաս առեղծվածային են, քան լեզվական ճանաչողության ձեւավորումը:

✝ - Emily Post (1872 – 1960) - էտիկետի մասնագետ:

=========================================

{374}

բայց մարդկային այս առանձնահատկությունների նկարագրությունը չի հան­դի­սա­նում լեզվի ֆիլոգենետիկ զարգացման բացատրություն: Տեսակի էվոլյուցիոն պատ­մու­թյան ընթացքում ձեւը, գործառույթը, եւ վարքագիծը փոխազդվել են հար­մար­վո­ղա­կանորեն, բայց այս ասպեկտներից ոչ մեկը չի կարող դիտարկվել որպես մյուսի «պատ­ճառ»: Այսօր անհատի կողմից լեզվի տիրապետումը կարող է իրականացվել ի հեճուկս ծայրամասային խիստ անոմալիաների, ինչը ցույց է տալիս, որ ուղեղի ֆունկ­ցիան որոշիչ գործոն է լեզվական վարքագծի համար, ինչպիսին այն ճա­նաչ­վել է  ժամանակակից մարդու համար: Սա, սակայն, պարտադիր չէ, որ արտացոլի զար­գացման իրադարձությունների էվոլյուցիոն հաջորդականությունը:

(4) Մարդկային ճանաչողության կենսաբանական հատկությունները խիստ սահ­ման­ներ են դնում բնական լեզուների տատանումների հնարավորությունների շրջա­նա­կին: Դասակարգման ձեւերն ու եղանակները, ֆիզիկական խթանների կոն­ֆի­գու­րացիայից կամ ավելի խորը կառուցվածքային սխեմաների դասերից նմա­նու­թյուն­ներ կորզելու ունակությունը եւ ուղեղի տվյալների մշակման մեխանիզմների գոր­ծառնային բնութագրերը (օրինակ՝ մուտքի արագության ժամանակային սահ­մա­նափակումներ, լուծման հզորություն՝ միահյուսված օրինաչափությունների վեր­լու­ծության համար, ինչպիսիք են ներկառուցված կախվածությունները, տվյալների պահ­պանման կարողությունների սահմանները, որոնք պետք է մշակվեն միա­ժա­մա­նակ եւ այլն) հզոր գործոններ են, որոնք որոշում են լեզվի կառուցվածքի յու­րա­հա­տուկ տեսակը։ Սահմանափակումների այս շրջանակում, այնուամենայնիվ, ան­սահ­ման շատ տարբերակներ են հնարավոր: Այսպիսով, լեզուների արտաքին ձեւի տա­տա­նումների համեմատաբար մեծ ազատություն կա, մինչդեռ հիմքում ընկած կա­ռուց­վածքը մնում է հաստատուն:

(5) մեր ճանաչողական գործընթացների գոյությունը (1) եւ (2) կետերի են­թա­տեքս­տում լեզվի առաջացման ներուժ է հանդիսանում: Անպայման մեկ կոնկրետ տե­սա­կի լինելը հաղորդակցման համակարգի ունակություններից է: Այս հիմնական ու­նա­կու­թյունը օնտոգենետիկորեն զարգանում է ֆիզիկական հասունացման ըն­թաց­քում. սակայն, միջավայրի որոշակի պայմաններ նույնպես պետք է առկա լինեն, որ­պես­զի հնարավոր դառնա լեզվի ծավալումը: Հասունացումը հասցնում է ճա­նա­չո­ղա­կան գործընթացները մի վիճակի, որը մենք կարող ենք անվանել լեզվական պատ­րաստակամություն: Օրգանիզմն այժմ պահանջում է որոշակի հումք, որից այն կա­րող է շինանյութ ձեւավորել իր լեզվի զարգացման համար: Իրավիճակը ո­րո­շա­կի­որեն նման է սնուցման եւ աճի փոխհարաբերություններին: Սնունդը, որը աճող ան­հատը ընդունում է որպես ճարտարապետական հումք, պետք է քիմիապես քայ­քայ­վի եւ վերականգնվի, նախքան այն սինթեզի հյուսվածքներ եւ օրգաններ: Տե­ղե­կու­թյունը այն մասին, թե ինչպես պետք է կառուցված լինեն օրգանները, չի մտնում սննդի մեջ, այլ թաքնված է անհատի սեփական բջջային բաղադրիչներում: Ան­հա­տի լեզվական սինթեզի հումքը այն լեզուն է, որով խոսում են երեխային շրջա­պա­տող մեծերը: Հումքի առկայությունը կարծես թե գործում է որպես մեկնարկի կրա­կոց լեզվի զարգացման գործընթացի համար: Լեզվի ծավալման ընթացքը բա­վա­կա­նին խիստ սահմանված է ճանաչողության հասունացման անցած եզակի ճա­նա­պար­հով, եւ այդպիսով մենք կարող ենք ասել,

{375}

որ լեզվական պատրաստակամությունը թաքնված լեզվական կա­ռուց­ված­քի վիճակ է։ Լեզվական ունակության ի հայտ գալը ակտուալացման գործընթաց է, ո­րի ժամանակ թաքնված կառուցվածքը վերածվում է իրացված կառուցվածքի: Սա իրաց­ված կառուցվածքի հիմքում ընկած ճանաչողականորեն նախորոշված ձեւի կոնկ­րետացումն է։*

(6) Իրականացման գործընթացը նույնը չէ, ինչ «սկսել բաներ ասել»-ը։ Իրականում, այն կարող է անկախ լինել որոշակի արգելակիչներից, որոնք ուղեկցում են պա­տաս­խանելու տրված կարողությանը: Իրացումը կարող է տեղի ունենալ նույնիսկ եթե պատասխանելը ծայրամասային արգելափակումներ ունի. այս դեպքում ակտուալացումը երեւում է միայն լեզվի ըմբռնման ազդակների միջոցով։ Այն դեպ­քե­րում, երբ լեզվի սինթեզի համար հումքը հնարավոր չէ հասցնել աճող երեխային (ինչ­պես խուլերի դեպքում), թաքնված կառուցվածքը չի կարողանում ակտուալանալ ոչ ժամանակավորապես, ոչ էլ մշտապես:

(7) Ճանաչողական գործընթացների հասունացումը առկայանում է զարգացող տարբերակման միջոցով: Ֆիզիոլոգիական (եւ, հետեւաբար, ճանաչողական) գործառույթները հատկություններ եւ առանձնահատկություններ են դրսեվորում, ինչպես բջիջներն ու հյուսվածքները օնտոգենեզի ընթացքում: Օրգանները հան­կար­ծակի չեն սկսում գործել լռության վիճակից, բայց հասուն անհատի յու­րա­քան­չյուր ֆունկցիա սաղմնաբանորեն ավելի վաղ տիպի ֆունկցիաների ածանցյալ է: Թե­եւ պարզունակ գործառույթները հաճախ կարող են տարբերվել հասուններից, մենք չենք կարող ասել, թե երբ են վերջինները կամ ածանցյալները սկսվել: Եթե լե­զուն հիմնարար, կենսաբանորեն որոշված գործընթացի արտահայտում է, ապա գի­տա­կանորեն անպտուղ է աճող երեխայի մոտ լեզվի զարգացման պատճառ փնտրե­լը, ինչպես որ մենք չենք փնտրում նրա ականջների զարգացման պատճառ: Ավ­ելի արդյունավետ կլինի մտածել հասունացման, ներառյալ աճի եւ վարքի, ինչ է նաեւ լեզուն, զարգացման մասին, որպես խիստ անկայուն վիճակների անցում. մե­կի անհավասարակշռությունը հանգեցնում է վերադասավորումների, որոնք բերում են նոր անհավասարակշռությունների՝ առաջացնելով հետագա վե­րա­դա­սա­վո­րում­ներ եւ այլն, մինչեւ հասունություն կոչվող հարաբերական կայունությունը ձեռք բեր­վի: Լեզվական պատրաստակամությունը անհավասարակշռության այնպիսի վի­ճա­կի օրինակ է, որում միտքը ստեղծում է մի ծավալ, որտեղ կարող են տեղավորվել լեզ­վի կառուցման քարերը:

(8) Լեզվական պատրաստակամություն կոչվող անհավասարակշռության վիճակը սահմանափակ տեւողությամբ է: Այն սկսվում է մոտ երկու տարեկան հասակում եւ վերջանում է ուղեղի հասունացման հետ վաղ դեռահաս շրջանում: Այս պահին, ըստ երեւույթին, ձեռք է բերվում կայուն վիճակ, եւ ճանաչողական գործընթացները կարծրանում են,

=========================================

* - Այս ձեւակերպումը կարելի է համարել կենսաբանական նմանակ նրա, ինչը քերականները դարեր շարունակ անվանում են համընդհանուր եւ մասնավոր քերականություն։ Թաքնված կառուցվածքը պատասխանատու է համընդհանուր քերականության բոլոր ընդհանրական հատկանիշների համար: Իրացված կառուցվածքը պատասխանատու է ինչպես ցանկացած պնդման առանձնահատկությունների, այնպես էլ տվյալ բնական լեզվի քերականության հատկությունների համար:

=========================================

{376}

մայրենի լեզվի սինթեզը դադարում է, եւ մտավոր ֆունկցիաների վե­րա­կազ­մա­վո­րումն այլեւս հնարավոր չէ:

(9) Կարելի է ասել, որ լեզվական կարողությունները եւ թաքնված կա­ռուց­ված­քը կրկնօրինակվում են յուրաքանչյուր առողջ մարդու մոտ, քանի որ դրանք մար­դուն հատուկ ճանաչողական գործընթացների եւ մարդուն հատուկ հասունացման հե­տեւանք են: Այլ կերպ ասած, համընդհանուր քերականությունը եզակի է եւ հա­տուկ է բոլոր մարդկանց. այն ամբողջովին կողմնակի արդյունք է ճանաչողական յու­րահատուկ եղանակների, հիմնված անհատի կենսաբանական կառուցվածքի վրա: Կրկնօրինակման այս հասկացությունը, որը ներկա տեսության հիմնաքարն է, նա­եւ ստիպում է մեզ ենթադրել, որ գաղտնիից մինչեւ իրացված կառուցվածք ակ­տու­ալացման գործընթացը համընդհանուր է անհավասարակշռության նմա­նա­տիպ վիճակների կրկնվող հաջորդականությունների պատճառով, եւ այս են­թադ­րու­թյան ապացույց լեզվի յուրացման ռազմավարությունների օ­րի­նա­չա­փու­թյուն­ներն են, որոնք քննարկել ենք Չորրորդ եւ Յոթերորդ Գլուխներում:

(10) Քանի որ թաքնված կառուցվածքը կրկնօրինակվում է յուրաքանչյուր երեխայի մեջ, եւ քանի որ բոլոր լեզուները պետք է ունենան նույնական տիպի ներքին ձեւ (չնայած տարբերակների քանակը անսահման է), յուրաքանչյուր երեխա կարող է հեշտությամբ սովորել ցանկացած լեզու: Իրացված կառուցվածքը կամ լեզվի արտաքին ձեւը, որը շրջապատում է աճող երեխային, ծառայում է որպես կա­ղա­պար, որը ձեւավորվում է երեխային հատուկ իրացված կառուցվածքը: Այս մանեւրը հնա­րավոր է միայն այն պարագայում, երբ բոլոր լեզուներն այնպես են կառուցված, որ համապատասխանում են ուղեղի լեզվական տվյալների մշակման մե­խա­նիզմ­նե­րի կողմից դրված խիստ պահանջներին: Բոլոր լեզուների համընդհանուր, հիմքային նույ­նականության պնդումը կարող է դժվար ըմբռնելի լինել՝ շարահյուսական կա­նոն­ների եւ իմաստային տարաձայնությունների պայմաններում: Այս գլուխ­կոտ­րու­կը լուծումը այն ուշագրավ ազատություն է, որը թույլ է տալիս առանձին խո­սող­նե­րին ստեղծագործել եւ նորովի օգտագործել բառերի իմաստները, բառերը վե­րա­դա­սա­կարգել տարբեր շարահյուսական կատեգորիաներում եւ ստեղծագործաբար ա­զատ օգտվել շարահյուսության կանոններից: Արտաքին ձեւի կամ իրացված կա­ռուց­վածքի բոլոր ասպեկտները գտնվում են հոսուն վիճակում (համեմատաբար բարձր հոսունակության), ինչը մատնանշում է մեր «կատեգորիաներով հաշվարկի ե­ղանակ»-ի է համընդհանրությունը, բայց ոչ կատեգորիաների եւ ոչ էլ հնարավոր գոր­ծառույթնների առանձնահատուկ ընտրությունը ֆիքսված չեն:

(11) Ինչպես վկայում է նորածինների լեզվական յուրացման ավտոխտոն սկիզբը, այն հումքը, որից անհատը սինթեզում է իր սեփական լեզվի զարգացման շինաքարերը, չի կարող լինել կառուցվածքի զարգացման պատճառը: Լեզվի պարզունակ փուլերը պարզապես չափազանց տարբեր են մեծահասակների լեզվից, որպեսզի դի­տարկ­վեն որպես մուտքի ուղղակի արտացոլում: Չկա նաեւ որեւէ ապացույց, որ շրջա­պա­տող մեծահասակները երեխային լեզվի զարգացման սկիզբի պատճառ են կամ ըն­թաց­քի ձեւավորող գործոնները (տե՛ս կարիքի քննարկումը Չորրորդ Գլխում որպես բացատրություն եւ Յոթերորդ Գլխում որպես լեզվի ուսուցում):

{377}

Նպատակասլացությունը տրամաբանորեն չի կարող լինել լեզվի զարգացման հիմնական աղբյուրը:

(12) Սոցիալական բեմադրումներ կարող են պահանջվել որպես ռեակցիա առա­ջաց­նող խթան: Թերեւս ավելի լավ փոխաբերություն է ռեզոնանսի հասկացությունը: Հա­սու­նության տվյալ վիճակում մեծահասակների լեզվական վարքագծի ենթարկվելը ակտուալացման գործընթացի վրա գրգռիչ ազդեցություն է թողնում, ինչպես որո­շա­կի հաճախականությունը կարող է գրգռիչ ազդեցություն ունենալ կոնկրետ ռե­զո­նա­տո­րի վրա. առարկան սկսում է տատանվել ձայնի առկայության դեպքում: Լեզվի ձե­ւա­վորումը սկսելու ռեզոնանսի համար պահանջվող էներգիան, ինչ-որ առումով, մա­տակարարվում է հենց անհատի կողմից. եթե նախընտրենք ձգանի անալոգիան, ապա կարող ենք ասել, որ ինքնարձակում է տեղի ունենում: Մյուս կողմից, ռե­զո­նան­սա­յին անալոգիան ավելի վառ կերպով ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են ռե­զո­նան­սի վրա ազդող հաճախականությունների աննշան տատանումները ազդել ռե­զո­նանսի որակի կամ բնույթի վրա. այն համեմատելի է ֆրանսերենը լսելու ար­դյուն­քում ֆրանսերեն խոսելու հետ, քանի որ յուրաքանչյուր բնական լեզու հնարավոր սահ­մանափակ հաճախականությունների միջակայքից ընտրված հա­ճա­խա­կա­նու­թյան տիրույթ է, որը կարող է ռեզոնանս առաջացնել: Երբ կրիտիկական շրջանը, ո­րի ընթացքում կարող է առաջանալ ռեզոնանսը, ավարտվում է, մեկ լեզու ամուր է հաս­տատվում, եւ նոր եւ տարբեր բնական լեզուների հետ շփումն այլեւս չի ար­ձա­գանք­վում:

Այսպիսով, տեսակի լեզվական վարքագծի տարածումը եւ պահպանումը հա­մե­մա­տե­լի չեն մշակութային ավանդույթների հետ, որոնք փոխանցվում են սերն­դե­սե­րունդ: Անհատը չի ծառայում որպես պասիվ փոխադրամիջոց կամ ալիք, որի մի­ջո­ցով տեղեկատվությունը փոխանցվում է. փոխարենը, նա ինքնավար միավոր է, որը կազմ­ված է գրեթե նույն ձեւով, ինչ իրեն շրջապատող մյուս միավորները, պատ­րաստ է վարվել նույն ձեւով, ինչպես իրենք են անում: Նրա վարքագիծը ակ­տի­վա­նում է սոցիալական շփման արդյունքում, եւ կա որոշակի մակերեսային հար­մա­րե­ցում համայնքի վարքի կառուցվածքին, բայց պետք է հիշել, որ այն կարող է գործել մի­այն, երբ ամբողջ լեզվական մեխանիզմը կսինթեզվի (վերստեղծելը գուցե մի այլ հար­մար բառ է) հասանելի հումքից։ Հումքը ոչ մի օգուտ չի տա, քանի դեռ, սննդի ստաց­վող սպիտակուցների նման, այն չի տրոհվել ամինաթթուների եւ նորից չի կա­ռուց­վել եւ դարձել օրինաչափ ներկառույց թաքնված կառուցվածք: Այսպիսով, ան­հա­տը դիտվում է որպես գործող,՝ այսպես ասած, սեփական էներգիայի մա­տա­կա­րար­ման շնորհիվ. նա ինքնուրույն է կառուցում լեզուն (այն պայմանով, որ դրա հա­մար հումք ունի), եւ նրա զարգացման բնական պատմությունը նախատեսում է մե­խա­նիզմներ, որոնցով նա ներդաշնակեցնում է իր գործառույթը շրջապատում գտնվող այլ հավասարապես ինքնավար անհատների հետ. նրա լեզվի արտաքին ձե­ւը կնամանվի հարազատ համայնքի լեզվի արտաքին ձեւին։

(13) Թեեւ անհատի կենսաբանական կառուցվածքը իր նախնիների էական կրկնօ­րի­նակն է, բնականաբար, կան անհատական տարբերություններ:

{378}

Փաստորեն, կան երկու հստակ մակարդակներ, որոնք առնչվում են լեզվին. ա­ռա­ջի­նը կարող է պայմանավորված լինել ճանաչողական գործընթացների կամ հա­սու­նաց­ման ընթացքի տարբերություններով. վերջինս հիմնականում պայ­մա­նա­վոր­ված է ծայրամասային ֆունկցիաների եւ կառուցվածքների` ինչպիսիք են ձայնային տրակ­տը կամ ականջները, տարբերություններով: Այս երկու մակարդակների տար­բե­րություններով են բացատրվում լեզվական կայունության, լեզվական փո­փո­խու­թյան, եւ լեզվական ունիվերսալների մասին հիմնական փաստերը:

C.  ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ՈՒԺԸ 

Սրանք են տեսության հիմունքները: Դրույթների մեծ մասը պարզապես հատուկ օրինակներ են այս Գլխի սկզբում մեջբերված (i)-ից (v) ընդհանուր նախադրյալների համար եւ, հետեւաբար, կարող են համարվել բավականին տարածված կեն­սա­բա­նա­կան երեւույթներ: Այնուամենայնիվ, դրույթներից մի քանիսը կարող են վար­քա­գծի բացատրությունների սպառազինության մեջ նոր ներմուծումներ թվալ: Բայց կեն­սաբանական տեսության ավելի լայն հորիզոնում դրանք բնավ չպետք է նման­վեն տեսական նորարարությունների կամ տրամաբանորեն անօրինական ա­զա­տու­թյուն­ների: Այստեղ առաջարկվում է տեսակին հատուկ վարքագծի բնական պատ­մությունը, որպեսզի բացատրվի անատոմիական կառուցվածքների կամ ֆի­զի­ոլոգիական ֆունկցիաների տարբերակման պատմության ընթացքում հան­դի­պած բնութագրերի եւ առանձնահատկությունների մեծ մասը: Մասնավորապես, (5) եւ (12) հատվածներում մորֆոգենեզի կամ ընդհանուր ֆիզիկական զարգացման տեսության կողմից ընդունված ենթադրություններից ավելի խիստ են­թա­դրու­թյուն­ներ չեն արվում: Ճիշտ է, սաղմնաբանության հետ կապված ամենակարեվոր հար­ցե­րը դեռ պետք է պատասխաններ ստանան, եւ նույնը վերաբերում է մոլեկուլային մե­խա­նիզմներին, որոնց հիմքում ընկած են այստեղ առաջարկվող երեւույթները: Ինչ­պես սաղմնային տեսության ներկա վիճակը, այնպես էլ լեզվի զարգացման իմ տե­սու­թյունը, ըստ էության, փաստերի մեկնաբանական դիտարկումներ են:

Տեսանելի փաստերն են, որ լեզուն ուսուցման կարիք չունի, ինչպես նաեւ ծրագրված ուսուցման համեմատաբար անարդյունավետությունը լեզվի յուրացման ա­րա­գու­թյան տեսանկյունից. ռեզոնանսային երեւույթը ցայտուն երեւում է երկվորյակների լեզ­վական զարգացման մեջ, որոնք ազդում են միմյանց վրա ակտուալացման գոր­ծըն­թացում, երբեմն հանգեցնում են նրանց իրացված կառուցվածքի կամ ար­տա­քին ձեւի յուրօրինակ շեղումների՝ համեմատած նրանց շրջապատող լեզվի մո­դե­լա­յին ձեւի հետ: Լեզվի սկզբնավորման կանոնավորության նշաձողը, որը տե­ղա­վոր­վում է հասունացման այլ նշաձողերի հերթական եւ բավականին հաստատուն հա­ջոր­դականության մեջ, եւս մեկ նկատելի փաստ է, ինչպես նաեւ նման փաստեր են լեզվի յուրացման ռազմավարությունների ակնհայտ նմանությունը, պարզունակ փուլերի համընդհանուր նմանությունը, եւ պարզունակ փուլերի եւ մեծահասակների լեզվի միջեւ արտաքին ձեւի տարբերությունը:

{379}

Այլ դիտարկվող փաստերը երեխաների եւ մեծահասակների միջեւ եղած տար­բե­րու­թյուններն են ձեռքբերովի աֆազիայից ապաքինման հարցում: Ավելին, ոչինչ, քան (5) պնդումը չի կարող բացատրել այն կատարյալ հեշտությունը, որով կույր ե­րե­խա­ները սովորում են իմաստները, եւ նույնիսկ կույր եւ խուլ երեխաները կարող են ձեռք բերել լեզվի հիմունքները, թեեւ նրանք երբեմն ստիպված են լինում վե­րա­կո­դա­վորել մուտքն ու ելքը: Երբեմն ասում են, որ վարքագծի տեսակների ա­ռանձ­նա­հատ­կությունների ընդհանուր պնդումը կամ նման վարքագիծը որոշող բնածին գոր­ծոն­ների կանխադրումը վերադարձ է տասնութերորդ դարի զարգացման տե­սու­թյան պրեֆորմիստական դիրքին: Ոչինչ ճշմարտությունից ավելի հեռու չի կարող լի­նել, քան այդ պնդումը։ Ժամանակակից էթոլոգիան նույնքան էպիգենետիկ է, որ­քան այսօրվա բուն սաղմնաբանությունը: Պրեֆորմիստը կարծում էր, որ ձվաբջիջը պա­րունակում է չափահաս անհատի մանրանկարը, մինչդեռ էպիգենետիկ ուս­մուն­քը սովորեցնում է, որ չափահասը կառուցվածքի շարունակական աստիճանական մո­լեկուլային ձեւավորման գործընթացի արդյունք է, եւ, հետեւաբար, յուրաքանչյուր ան­հատ, այսպես ասած, ստեղծվում է նորովի. ակնհայտ է, սակայն, որ ձեւավորման օ­րենքները պետք է կրկնօրինակվեն յուրաքանչյուր աճող անհատի մոտ, եւ որ այդ օ­րենքները բխում են տեղեկույթից կամ ուղեցույցներից, որոնք կոդավորված են սկզբնա­կան բջջի գենետիկ նյութում: Բնապահպանական պայմանները, ինչպիսիք են գրավիտացիան, ջերմաստիճանը, թթվածնի առկայությունը, ընդլայնվելու հնա­րա­վորության ծավալը, ևն, շատ դեպքերում անհրաժեշտ գործոններ են բարդ կեն­դա­նիների պատշաճ զարգացման համար, բայց դրանք երբեք բավարար չեն տվյալ տե­սակին հատուկ կառուցվածքային պլանի ձեւավորումը որոշելու համար։ Ակն­հայ­տո­րեն, առաջադրված անհատի լեզվի զարգացման մեր վարկածը ոչինչով չի հակասում էպիգենետիկ տեսակետին:

D.  ԲՆԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՏԱՐԱԾՄԱՆ ԿԵՆ­ՍԱ­ԲԱ­ՆԱ­ԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

(1)  Տեսական հիմունքներ

Բնական լեզուների ընդհանուր երեւույթների մեծ մասը, հատկապես փոփոխության եւ հարաբերական կայունության պատճառները տրամաբանորեն բխում են այս­տեղ շարադրված տեսությունից, մասնավորապես (5), (12), (13) դրույթներից, այսինքն՝ թաք­նված եւ իրացված կառուցվածքի, ռեզոնանսի, եւ անհատական տար­բե­րու­թյուն­­ների հասկացություններից:

Լեզուների գրանցված պատմության մեջ հանդիպող փոփոխությունների տե­սակ­նե­րը քաջ հայտնի են այստեղ լրացուցիչ մեկնաբանությունների կարիք չկա: Հա­րա­բե­րա­կան կոնստանտները նույնպես բավականին ակնհայտ են, թեեւ դրանք ավելի հա­ճախ անտեսվում են լեզվի քննարկումներում: Հատկանիշները, որոնք մնում են ան­փոփոխ ողջ գրանցված լեզվի պատմության ընթացքում, նույնական են ժա­մա­նա­կակից լեզուներում հանդիպող

{380}

ունիվերսալների հետ: Հետեւաբար, մենք գտնում ենք հնչյունների փոփոխվող գույքացանկ, բայց ամբողջական կայունություն ազդանշանի հիմնական հնչյու­նա­բա­նական ռեժիմում: (Բոլոր լեզուները հիմա եւ անցյալում եղել են ձայնույթ-լեզուներ ողջ փաստագրված անցյալում: Ձայնի անալոգիան կամ ձայնի նմանակումը երբեք չի հանդիպում առանց ձայնույթների:) Չնայած բառապաշարը, ձեւ-դաս նշա­նա­կու­մը, եւ բառերի շարահյուսորեն գծանշված խմբավորումները կարող են տարբերվել կախված պատմությունից եւ վայրից, բոլոր լեզուները առնչվում են շրջակա մի­ջա­վայ­րի էապես նման կողմերի հետ: (Չկա մի լեզու, որով մենք չկարողանանք ուղղել, պատ­մել անցյալի իրադարձությունների մասին, նկարագրել այլ մարդկանց վար­քա­գիծը, ևն): Բոլոր լեզուների շարահյուսությունը միևնույն հիմնական տիպի է. ար­տա­հայտությունները կազմված են փոխկապակցված ձեւույթներից եւ շաղ­կապ­վա­ծու­թյունը երբեք պատահական չէ: Բառերին եւ ձեւույթներին միշտ կարելի է գոր­ծա­ռա­կան կատեգորիաներ վերագրվել. բոլոր լեզուներով նախադասությունները կա­րող են գնահատվել որպես քերականորեն ընդունելի կամ անընդունելի՝ հիմքում ըն­կած կառուցվածքի չափանիշներով: Մենք տեսնում ենք, որ լեզուների մակերեսային կա­ռուցվածքը ենթարկվում է նկատելի փոփոխությունների պատմության մեջ եւ, հե­տե­ւաբար, հանգեցնում է լեզուների դիվերսիֆիկացմանը երկրի երեսին, մինչդեռ կան համոզիչ ցուցիչներ, որ հիմքում ընկած կառուցվածքը պահպանում է իր էական ձեւը շատ երկար ժամանակահատվածներում եւ խոսողների բոլոր համայնքներում։ Մեր տեսությունը փորձում է կապել լեզվի կառուցվածքի այս երկու մակարդակները այն բանի հետ, ինչ մենք անվանել ենք թաքնված եւ իրացված կառուցվածք` տեր­մին­ներ, որոնք վերաբերում են վարքագծի, այլ ոչ թե նրա արտադրանքի կառուցվածքին:

(ա) Փոփոխության աղբյուրը, արգելակիչները եւ որոշիչները: Կենսաբանական վերարտադրության համակարգը իդեալական ճշգրտությամբ չի աշխատում. պատահական տարբերակումներ են տեղի ունենում, որոնք երկարաժամկետ կտրվածքով կունենային ամբողջովին ինքնավերացնող եւ, հետեւաբար, հար­թեց­նող եւ տարբերությունը քայքայող ազդեցություն, եթե կողմնակալության որոշ գոր­ծոն­ներ ընտրովի չգործեին տարբերակումների նման առատության վրա: Սա վե­րա­բե­րում է կյանքին, ընդհանրապես, եւ նմանապես օրգանիզմների բոլոր աս­պեկտ­նե­րին: Այսպիսով, փոփոխության աղբյուրը ինքնապատճենման մեխանիզմում է, եւ, հե­տեւաբար, մեր խնդիրն այն չէ, թե ինչու է փոխվում տեսակի տվյալ բնութագիրը (մեր դեպքում հաղորդակցման վարքագծի ասպեկտները), այլ այն, թե ինչն է խան­գա­րում փոփոխությանը:

Պետք է լինի առնվազն երկու տեսակի ինհիբիտոր. մեկը չափազանց հզոր, որ համեմատաբար հաստատուն է պահում թաքնված կառուցվածքի կարողությունը, հավանաբար ոչ պակաս, քան 50,000 տարվա ընթացքում,իսկ մյուսը շատ թույլ, որ թույլ է տալիս փոխել արտաքին ձեւը եւ իրացված կառուցվածքը ընդամենը մի քանի սերունդների ընթացքում: Հաշվի առնելով տարբերակումների աղբյուրը եւ արգելակող գործոնները, որոնք թույլ են տալիս միայն շատ դանդաղ կամ բա­վա­կա­նին արագ փոփոխություններ, ի՞նչ բնույթի են փոփոխության ուղղությունը որոշող գոր­ծոնների: Քանի որ կան երկու տեսակի ինհիբիտորներ, տրամաբանական  է են­թադ­րել, որ ուղղություն տվող որոշիչները նույնպես երկու տարբեր տեսակի են

{381}

ԱՂՅՈՒՍԱԿ 9.1. Լեզվի կենսաբանական հակումների անհատական տատանումներ 

Բնակչության միջինից շեղման աստիճանը	Տատանման տեսակը
	Գաղտնի կառուցվածք (էվոլյուցիոն փոփոխությունների հետեւանք)	Իրացված կառուցվածքի ակտուալացում կամ ձեւավորում  (կապված է կարճատեւ պատմության փոփոխությունների եւ լեզվի դիվերսիֆիկացման հետ):
Աննշան. (Հաճախակի են լինում եւ բոլոր փոփոխությունների շինանյութն են)	Իրազեկությունը վնասված է: Անհատի լեզվի յուրացման հնարավորությունը եւ հաղորդակց-ման արդյունավետությունը հա-կադարձ համեմատական են միջինից շեղվածության աստիճանին:	Իրազեկությունը վնաս-ված չէ, իսկ կատարումը` վնասված: Շեղումները կապված չեն հաղորդակցման արդյունավետության հետ:
Նշանավոր.Եթե հազվադեպ են, տատանումները հետք չեն թողնում երկար կամ կարճաժամկետ պատմության վրա:	Անհատի լեզուն նկատելիորեն շեղված է, ինչը հանգեցնում է մեկուսացման: Ավելին, հազվադեպությունը եւ լեզվական ֆունկցիայի հիմնարար փոփոխությունները խանգարում են այլ անհատների արձագանքել այս խոսքին	Կատարումը խիստ վնասված է: Եթե պատճառը արձագանքի սխալ հմտություններ են, բնածին անարտաբերման ներքո կարող է լավ ընկալում ձեւավորվել: Ծայրամասային լսողական խանգարումները կարող են խանգարել ակտուալացման գործընթացին, այնպես որ թաքնված կառուցվածքը ընկնի մշտական չիրացվածության վիճակ (ինչպես վատ կրթված խուլերի դեպքում): Խոսքը հակված է յուրահատկության,  ռեզոնանսը քիչ հավանական դարձնելով

{382}

Գաղթնի կառուցվածքի կարողության դանդաղ փոփոխությունները, անկասկած, ուղղվում են այն գործոններով, որոնք, ընդհանուր առմամբ, պատասխանատու են էվոլյուցիայի ուղղության համար (տե՛ս Գլուխ վեցերորդ): Նրանք միավորվում են՝ ստեղծելով սելեկցիոն ճնշում, որն ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն պատասխանատու է տեսակների ձեւավորման համար: Երկրորդ տիպի որոշիչները, հավանաբար, սոցիալական գործոնների համակցություն են (մշակութային ներխուժման, դիֆուզիայի, եւ հեղինակության գործոններ), լեզվի ամբողջական օրինաչափությունների ներքին վերակազմավորումը (օրինակ՝ թեքուման փոխարինումը առդրությամբ, նոր բառերի ներմուծումը հին բառերի իմաստային առանձնահատկությունների կորստի, կամ հնչույթային նոր հակադրությունների զարգացումը հների միաձուլման պատճառով), եւ, միգուցե, պատահական փոփոխություններ կատարելու անվերահսկելի ազատությունը: Գալիք էջերում մեր մտահոգությունը կլինեն ոչ թե փոփոխության ուղղությունը որոշող գործոնները, այլ հիմնականում արգելակիչների բնույթը:

(բ) թաքնված եւ իրացված կառուցվածքի ունակության տարբերությունը: 9.1. Աղյուսակում ներկայացված է հնարավոր շեղումների կարեվորագույն տեսակների կոպիտ դասակարգումը: Աղյուսակը ինքնին հասկանալի է. գաղթնի կառուցվածքի փոփոխությունները կարող են պայմանավորված լինել ճանաչողական շեղումներով կամ հասունացման ընթացքի խոտորումներով: Այստեղ հիմնովին վնասվում է լեզ­վա­կան մուտքը օգտագործելու կենսաբանական կարողությունը, այսինքն՝ տար­րե­րի լուծարումը եւ դրանց վերասինթեզումը իրացված կառուցվածք ձեւավորելու հա­մար, եւ այդպիսով փոխելու լեզվի հակումը կամ Չոմսկու տիրապետումը (com­pe­ten­ce): Մյուս կողմից, ակտուալացման կարողությունների փոփոխության դեպքում իրա­զեկությունը մնում է բնակչության միջինին մոտ, մինչդեռ կատարողական աս­պեկտ­ների վրա ազդում են հիմնականում ծայրամասային կամ ընդհանուր առ­մամբ պատահական պատճառները: Ձայնային տրակտի անհատական երկ­րա­չա­փու­թյան, լսողական, ընդհանուր շարժական վարքագծի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը կամ էլ նմանատիպ գործոններ իրենց հետքն են թողնում անհատի լեզվի վրա՝ հան­գեցնելով նորմալ խոսքի տարբեր ոճերի:

(գ) հանդուրժողականություն շեղումների նկատմամբ. բոլոր փոփոխությունների մեխանիզմը. Տարբերության բնութագրումը բավարար չէ լեզուների էվոլյուցիոն եւ պատմական վարքագիծը բացատրելու համար: Դրա համար պետք է ներմուծել հանդուրժողականության հասկացությունը։ Դիտարկենք թաքնված կառուցվածքի ունակության շեղումները բնակչության միջինից: Եթե շեղումները ընդգծված են, ապա անհատը կամ ի վիճակի չէ ձեւավորել լեզվական վարքագիծ եւ, հետեւաբար, չի կարող ոչ հասկանալ, ոչ խոսել, կամ գոնե տեսականորեն հնարավոր է, որ կա թաքնված կառուցվածքի փոփոխված այնպիսի տեսակ, որ լեզուն ձեւավորվում է անսովոր տեսակի կառույցի վրա, որն իր գործունեությամբ եզակի է, ինչը հան­գեց­նում է համայնքի մնացած անդամների համար անհասկանալի կանոնների ստեղծ­մա­նը: Երկու դեպքում էլ, այս տեսակի լեզուն չի կարող տարածվել կենսաբանական հա­մայնքում,

{383}

որովհետեւ չի լինի անհատ կամ բավարար քանակով անհատներ, որոնց թաքնված կառուցվածքը նմանապես դեֆորմացված է, որպեսզի նրանց թույլ տա ար­դյու­նա­վե­տո­րեն արձագանքել նման շեղված վարքագծին: Մյուս կողմից, կարելի է ենթադրել, որ շեղումը պայմանավորված է գենետիկորեն փոխանցվող հատկանիշով, այնպես որ շեղում ունեցող երեխաները կարող են արձագանքել նույն շեղումը կրող իրենց ծնող­ներին: Իրականում, այսպիսի լեզվական անբավարարություններ կրող ըն­տա­նիք­ներ կան, թեեւ դեռեւս հստակ չէ, թե այստեղ բերված մեխանիզմերն են ընդգրկ­ված: Այնուամենայնիվ, կա եւս մեկ պատճառ, թե ինչու գաղթնի կառուցվածքի ընդգծ­ված շեղումները տարածման ցածր հնարավորություն ունեն:

Լեզվի դերն այնքան կարեվոր է սոցիալական ինտեգրման համար, որ նման ան­նոր­մա­լությունը նվազեցնում է զուգընկեր գտնելու հնարավորությունը, եւ եթե շեղումը բա­վականաչափ ընդգծվի, անհատը կդառնա գործնականում անհաղորդ՝ գե­նո­ֆոն­դից դուրս մնալու մեծ հավանականությամբ: Ավելին, տվյալ հատկանիշի հիմքով գե­նետիկ փոփոխությունները, հավանաբար, կուղեկցվեն այլ շեղումներով, եւ, հե­տեւաբար, փոփոխված թաքնված կառուցվածքով մարդկանց խմբում ոչ նորմալ անհատների մասնաբաժինը ավելի մեծ կլինի, քան բնակչության որեւէ պա­տա­հա­կան ընտրանքում: Սա հաստատվում է այն փաստով, որ կլինիկաներում հե­տա­զոտ­վող լեզվական խիստ թերի կարողությունների գանգատներով երեխաներին ու­ղեկ­ցող աննորմալությունների հաճախականություն ավելի մեծ է, քան վարակիչ հի­վան­դու­թյուններով ընդունված երեխաների մոտ: Անոմալիաների նման միաձուլումը թաք­նված կառուցվածքի անբավարարություն ունեցողների խմբում մեծացնում է ընդ­հանուր գենոֆոնդում խառնվելու խոչընդոտները եւ նվազեցնում հատկանիշի տա­րածումը: Այսպիսով, նորմայից միայն փոքր շեղումները հանդուրժվում են բնակ­չու­թյան կողմից՝ շեղվածություն ունեցողներին խմբից դուրս ընտրվելու գործընթացի հզո­րության շնորհիվ: Այսպիսով, շեղումը շարունակաբար եւ ակ­տի­վո­րեն փոքր է պահ­վում, ինչը ավտոմատ կերպով հանգեցնում է հաճախականության բաշխ­ման կո­րի կտրուկ թեքություններով եւ նեղ հիմքով:

Այժմ համեմատենք սա ակտուալացման շեղումներների հետ: Այստեղ թաքնված կառուցվածքը կամ տիրապետումը չի ազդվում, եւ, հետեւաբար, այս վարքագծի ռեզոնանսը շատ ավելի հավանական է, եւ սոցիալական հաղորդակցությունը լրջորեն խաթարվելու շատ ավելի ցածր ռիսկ ունի: Այսպիսով, սոցիալական համախմբման մեխանիզմների շրջանակներում ակտուալացման եւ մակերեսային կամ բացահայտ կառուցվածքի շատ ավելի մեծ շեղումներ են հանդուրժվում: Կա­տար­ման շեղումները կարող են բավականին հեշտությամբ փոխհատուցվել (հա­մե­մա­տեք բնածին խուլերի հետ), որպեսզի բոլորը, բացառությամբ ա­մե­նա­ծայ­րա­հեղ դեպ­քե­րի, հնարավորություն ունենան ինտեգրվելու խմբում եւ այդպիսով տա­րա­ծե­լու իրենց յուրահատկությունները: Այս հանդուրժողականության զգա­լի­ո­րեն ավելի մեծ աստիճանը հանգեցնում է շեղումների հաճախականության բաշխ­ման կորերի՝ շատ ավելի աստիճանական թեքություններով եւ շատ ավելի լայն հիմ­քով, քան վերը նշված դեպքերում: Մակերեւութային շեղումը հակված է պահ­պան­վե­լու՝ ի տար­բե­րու­թյուն թաքնված կառուցվածքի շեղումների: Թաքնված կա­ռուց­ված­քի եւ ակ­տու­ա­լաց­ման կամ իրացրած ձեւի շեղումների տեսական, կուտակային հա­ճա­խա­կա­նու­թյան բաշխման գրաֆիկը ներկայացված է Նկ. 9.1-ում:

{384}

Նորմը կամայականորեն սահմանվում է որպես 16-րդ մինչեւ 84-րդ տո­կո­սա­բա­ժին­ներ (percentile) ընկած անհատներ. Ծայրահեղ են համարվում այն անհատների շե­ղում­ները, ովքեր ընկնում են 6-րդ եւ 94-րդ տոկոսաբաժիններից դուրս, մինչդեռ հան­­դուրժելի  ոչ նորմալները զբաղեցնում են միջանկյալ շրջանները: Գրաֆիկը ցույց է տալիս, թե ինչպես են երկու հաճախականությունների բաշխումները տարբերվում համապատասխան բնակչություններում հանդիպող բացարձակ շեղումների ա­ռու­մով: Այժմ, երբ մենք նայում ենք Նկար 9.1-ին, իրացված կառուցվածքի հատ­կու­թյուն­նե­րի հանդուրժելի շեղումների կրկնակի 10%-ը ներառում է բացարձակ շեղումների ա­վելի լայն շրջանակ, քան գաղտնի կառուցվածքի շեղումներ ունեցող անհատների հա­մեմատելի կրկնակի 10%-ը: Այսինքն՝ լեզուների մակերեսային կառուցվածքի հնա­­րավոր փոփոխության հումքը ավելի հարուստ է հանդուրժելի բացարձակ շե­ղում­ներով, քան նրա հիմքում ընկած կառուցվածքի մակարդակում։ Հետեւաբար, փո­փոխությունները, որոնք կարող էին առաջանալ ընտրության

ՆԿ. 9.1.✝  Գաղտնի եւ մակերեսային կառուցվածքի հատկանիշների կուտակային հաճախականությունների բաշխումները: (Ենթադրենք, որ յուրաքանչյուր անհատի բնագծերը չափելի են ընդհանուր, օբյեկտիվ ստանդարդի տեսանկյունից:) Պատ­ճառ­ները, թե ինչու թաքնված կառուցվածքի հատկությունների հա­ճա­խա­կա­նու­թյան բաշխումը պետք է ունենա շատ ավելի նեղ հիմք, քան մակերեսայինինը, տրված են տեքստում: Գրաֆիկը ցույց է տալիս, որ եթե շեղումների համար հան­դուր­ժո­ղականության մակարդակները նույնն են երկու կորերի համար, եւ երկու կորերն էլ նորմալ են, ապա մակերեսային կառուցվածքն ունի հանդուրժելի շեղումների ա­վե­լի լայն հատված (շեղագիծ), քան գաղտնի կառուցվածքը (խաչաձեւ):

=================================

✝ - Cumulative frequency distribution in % of population = Հաճախականության կուտակային բաշխումը բնակչության տոկոսով

Latent structure = Գաղտնի կառուցվածք

Superficial structure = Մակերեսային կառուցվածք

Norm = Նորմ

Extreme variations = Ծայրահեղ շեղումներ

Tolerable variations = Տանելի շեղումներ

Deviation from population mean (some idealized measure) = Շեղում բնակչության միջինից (մի իդեալականացված չափ)

=================================

{385}

կողմնակալությունների հետեւանքով շատ ավելի նեղ հատվածում են մակերեսային կառուցվածքի ավելի խորերի համեմատ: Տեսակի պատմության ընթացքում հիմ­քա­յին կառուցվածքի փոփոխությունները, հետեւաբար, տեղի են ունենան շատ ավելի դանդաղ, քան մակերեսային կառուցվածքինները: Շատ փոքր քայլերով փո­փո­խու­թյան տրված բարձրությանը հասնելու համար շատ ավելի երկար ժամանակ է պետք, քան մեծ քայլերով:

Ահա սա է մեր բացատրությունների միջուկը. լեզվի խորը եւ հիմնարար ունա­կու­թյու­նը կարող է փոփոխվել միայն շատ փոքր քայլերով, քանի որ չկա ընտրության մեծ փո­փոխականություն. ծայրահեղ շեղվածությունները վերացվում են, նախքան շփու­մը բնակչության հետ, իսկ նրանք որ մնում են ռեզոնանսին չեն արձագանքում: Լեզ­վի մակերեսային կառուցվածքը կարող է արագ եւ շատ տարբեր ուղղություններով փոխվել, քանի որ անհատներին թույլատրվում է մտնել խմբային գործընթացներ՝ չնա­յած տարբեր մեծության եւ տարբեր տեսակի շեղումների. այս տատանումները կա­րող են տարածվել ռեզոնանսային երեւույթի պատճառով եւ, հետեւաբար, մի քա­նի սերունդների ընթացքում բավականաչափ փոփոխություններ առաջացնել պատ­մական տեղաշարժեր արձանագրելու համար:

Գաղտ­նի կառուցվածքի մակարդակում մենք գործ ունենք կենսաբանական է­վո­լյու­ցի­այի հետ, եւ կողմնակալության սկզբունքը, որը ուղղություն է տալիս փո­փո­խու­թյուն­ներին, բնական ընտրության սկզբունքն է: Բնական ընտրությունը ապահովում է միակողմանի կողմնակալություն: էվոլյուցիոն վերափոխումների ընթացքում, ո­րոնք ի վերջո հանգեցրին մեր լեզվական ընդունակությանը, նախորդ փուլերին վե­րա­դարձ կամ կրկնություն չի եղել:

Իրացված կառուցվածքի վրա ազդում են տարբեր կողմնակալ սկզբունքներ, որոնք ավելի արագ են գործում եւ փոփոխությունների ուղղության ավելի մեծ ա­զա­տու­թյան, երբեմն նույնիսկ նախորդ փուլին կամ վիճակին վերադարձի պատճառ են հան­դիսանում: Ընտրովի կողմնակալությունները տարբեր ծագում ունեն. դրանց մեծ մասը պայմանավորված է կարողություններով, որոնք ուղղակիորեն կապված չեն մարդու լեզվական հակումների հետ: Բառապաշարի դիտավորյալ լրացումները կամ հեռացումները, որոշակի իմաստների նվաստացումը կամ վսեմացումը, նե­ղա­ցու­մը կամ ընդլայնումը, բարբառների հանդեպ ճնշուները կամ ժողովրդական լեզ­վի փառաբանումը նպատակային փոփոխություններ են (այսինքն՝ հնարավոր հա­սա­նելի նյութից ընտրություն): Կան այլ փոփոխություններ, որոնք ոչ մի կապ չունեն նպա­տակի հետ, եւ դրանց շարժիչ ուժերը չեն կարող հեշտությամբ նկատվել: Այնու­ամե­նայնիվ, դրանք կազմում են ընտրանիներ պոտենցիալ հասանելի տա­տա­նում­նե­րի զանգվածից, որոնք ապահովում են նյութը փոփոխության համար: Ձայնային տեղաշարժերը դրա լավ օրինակն են: Խոսքի մի խումբ հնչյունների ակուստիկ բնու­թագ­րերը փոփոխվում են, եւ դա վաղ թե ուշ ազդում է հնչյունաբանական կա­ռուց­ված­քի վրա: Ձայնային տրակտի անատոմիայի եւ հոդային շարժական հա­մա­կարգ­ման բոլոր կենսաբանական փոփոխությունները թողնում են իրենց ազդեցությունը ան­հատի խոսքի հնչյունների ակուստիկայի վրա: Քանի որ այս տատանումների նկատ­մամբ մեծ հանդուրժողականություն կա, նրանց թույլատրվում է ազատորեն մուտք գործել համայնք եւ ազդել այլ խոսնակների վրա՝ կա՛մ ռեզոնանսի երեւույթի, կա՛մ

{386}

առանձնահատկությունների տարածման միջոցով գենետիկ մեխանիզմի միջոցով (ինչպես առաջարկել են Բրոսնահանը եւ Դարլինգթոնը✝։ )

(2) Պատմական փոփոխությունների ուղղությունը եւ տեմպերը

Լեզվաբանները կրկին ու կրկին փորձում են գտնել բնական լեզուների վերջին պատմական փոփոխությունների ուղղության համընդհանուր միտումներ: Թվում է, թե արդարացի կոնսենսուս կա, որ ոչ մի ժամանակակից լեզու այսօր ավելի պարզունակ փուլում չէ, քան որեւէ այլ լեզու. ընդհակառակը, ոչ մեկը չի կարող համարվել, որ հասել է որեւէ վերջնական, հասուն կամ վերջնական փուլի: Բոլոր լեզուներն ունեն պատմություն, եւ չի ակնկալվում, որ որեւէ մի լեզու անվերջ կմնա իր ներկայիս արտաքին տեսքով: Սապիրը (1921) եւ ուրիշներ առաջարկել են որոշակի ցիկլային կամ համընդհանուր շեղում, երբ լեզուները մի ընդհանուր տիպից անցնում են, օրինակ, խիստ թեքումային կամ պոլիսինթետիկ տիպից դեպի մեկ այլ չթեքվող, վերլուծական տիպ, այնուհետեւ այս տիպից վերադառնում են մի տեսակի, որն ըստ էության նման է նախկինին: Դրեյֆի վարկածը ոչ բոլոր բանասերների կողմից է ընդունվել, եւ ցիկլայինության չափը բավականին անորոշ է։ Վերջին տարիներին, պատմական փոփոխությունների մեջ ունիվերսալների քրտնաջան որոնումը (Cowgill, 1963; Hoenigswald, 1963) շատ քիչ բացահայտեցին, որպեսզի հեղինակները կարողանային դրանք դիտել որպես նման ունիվերսալների ապացույց: Թվում է, որ պատմական փոփոխությունները կարող են տարբեր ուղղություններ ունենալ, թեեւ որոշակի տեսակի փոփոխություններ տեղի են ունենում կրկին ու կրկին: Սա, ըստ էության, այն է, ինչ ակնկալում է ներկա տեսությունը: Արտաքին ձեւը կամ հնարավորի եւ թաքնվածի իրացումը թույլ է տալիս մեծ փոփոխականություն, եւ անվերջության տեսանկյունից (sub specie) ոչ մի ներհատուկ նախապատվություն որեւէ մեկին չի կարելի տալ: Փաստորեն, մակերեսային կառուցվածքի փո­փո­խա­կա­նության նկատմամբ հանդուրժողականությունը ուղղակիորեն բխում է բանավոր հա­ղորդակցության հիմքում ընկած ճանաչողական մեխանիզմների բնույթից:

Ավելի վաղ գլուխներում մենք շեշտել ենք, որ ամբողջ լեզվական գործընթացը կարող է բխված լինել մարդու դասակարգման յուրահատուկ եղանակից: Խստորեն ասած՝ բառերը օբյեկտների դասերի ֆիքսված եւ պայմանականորեն հա­մա­ձայ­նեց­ված պիտակներ չեն, այլ դասակարգման եղանակների պիտակներ են. դրանք բնու­թագ­րում են արդյունավետ, ստեղծագործական գործընթաց, եւ նույնը վերաբերում է ավելի խորը սխեմաների դասակարգմանը, որը կոչվում է ֆրազա-մարկերներ: Եթե լեզուն գործեր համաձայնությամբ, գործընթացների տեսակները զուտ պիտակավորելու փոխարեն, ասույթները չափազանց սահմանափակ կլինեին իրենց ծավալով, մենք չէինք կարող խոսել ոչ մի նոր բանի մասին, եւ դեռ շատ տարիներ կպահանջվեր, որպեսզի երեխաները ձեռք բերեն իրենց ասելիքի պաշարը: Բանավոր հաղորդակցության վերաբերյալ ընդհանուր դիտարկումը հստակ ցույց է տալիս, որ դա այդպես չէ: Քանի որ բառապաշարը, ինչպես նաեւ շարահյուսական կանոնները գործընթացների դրսեւորումներ են, անհատները զգալի ազատություն ունեն դրանք կիրառելու իրենց ձեւով. Այն փաստը, որ այլ անհատներ հասկանում են կանոնների կիրառման անհատական ​​եղանակները

=========================================

✝ - Ենթադրաբար, հեղինակը նկատի ունի Հավելվածի Գրականություն հատվածի գրքում շարադրված արդյունքները: Գրքի կարճ աննոտացիայում նշված է, որ «Լ.Ֆ.Բրոսնահանն քննում է պրոֆեսոր Դարլինգթոնի վարկածն այն մասին, որ գենետիկ գործոնները ազդում են խոսքի ձայնի վրա: Որպես հիմք օգտագործելով ժամանակակից գենետիկական տեսությունը՝ նա վերլուծում է անհատի, զուգավորման խմբի, եւ բնակչության լեզվի հնչյունների հետ փոխհարաբերությունները։»  

=========================================

{387}

Աղյուսակ 9.2. (սյն. 1-3) Բնական լեզուների փոփոխակները եւ հաստատունականները

Մակարդակ	1: Լեզվական ասպեկտ	2: Փոփոխության արագությունը չափված`	3: Փոփոխությունների սահմանների եւ սահմանափակումների բնույթը
Հիմքային կառուցվածք	Բոլոր ունիվերսալները. շարահյուսության ձեւական, ընդհանուր հատկությունները, իմաստաբանություն, հնչյունաբանություն եւ ժամանակային չափերը	էվոլյուցիոն փոփոխություններով	Ուղեղի Ֆունկցիան եւ, միգուցե, մոլեկուլային կառուցվածքը
Մակերեսային կառուցվածք	Այն ամենը, ինչ տարբերում է մի բնական լեզուն մյուսից	Սերունդներով (եթե շեղումների առաջացման արագությունը հաստատուն է, լեզվի փոփոխության արագությունը նույնպես բավականին հաստատուն է)	Սոցիալական փոխազդեցության գործընթացները եւ դրանց պատշաճ գործունեությունը

Աղյուսակ 9.2. (սյն. 4-6) Բնական լեզուների փոփոխակները եւ հաստատունականները

Մակարդակ	4: Փոփոխության մեխանիզմները	5: Սահմանափակող շրջանակի ազատությունների բնույթը	6: Սահմանափակող շրջանակի խախտման հետեւանքները
Հիմքային կառուցվածք	Գենետիկական դիվերսիֆիկացիան եւ բնական ընտրությունը	Դասակարգման հատուկ եղանակների բազմազանություն եւ կատեգորիաների փոխկապակցվածություն	Խոսք ձեռք բերելու անկարողություն կամ քվազի-խոսքի ձեռք բերում, որն ուրիշները չեն կարող լավ սովորել
Մակերեսային կառուցվածք	Հմտության պատահական տատանումներ. խոսքի կատարման եւ լեզվի յուրահատկությունների նկատմամբ հանդուրժողականություն ռեզոնանսի երեւույթին բնորոշ	Անհատական ազատություն ոճի, բովանդակության եւ հնչյունական մատուցման համար	Սոցիալական մեկուսացում

{388}

(այսինքն՝ հասկանում են ցանկացած նոր խոսք, որը ձեւավորվում է բավականին լայն օրենքների համաձայն), ենթադրում է այստեղ առաջադրված հանդուրժողականության աստիճանը։ Հանդուրժողականությունը տարածվում է բառերի հորինման, բառերի շարահյուսական վերադասակարգման եւ բռնության փոքր ակտերի վրա՝ ընդհանուր շարահյուսական եւ հնչյունաբանական կանոնների նկատմամբ. այս հանդուրժողականությունը պատմական փոփոխությունների բանալին է: Ազատությունները, որոնցից անհատները կարող են օգտվել, կարծես թե կարգավորվում են որեւէ մշտական եւ միշտ ներկա ուժերի կողմից: Հետեւաբար, լեզուները կարող են շարժվել պատմության ընթացքում բազմաթիվ հնարավոր ուղղություններից որեւէ մեկով, եւ որոշ առանձնահատկություններ կարող են անհետանալ կամ նորից հայտնվել առանց որեւէ ակնհայտ կարգի:

Փոփոխության արագությունը, ի վերջո, վերահսկվում է սերունդների շրջադարձի միջոցով (ինչպես նաեւ ենթադրում է Հոկեթը, 1950 թ.) եւ, իր հերթին, կապված է ռեզոնանսային երեւույթի, այսինքն՝ մանկական հասակում ճկունության հետ, որին հետեւում է համախմբումը անհատի ողջ կյանքի ընթացքում: Քանի որ յուրաքանչյուր անհատ կայունանում է սեռական հասունացման ընթացքում եւ սովորաբար չի փոխում իր լեզվական սովորությունները, լեզվական փոփոխությունները չեն կարող փոխանցվել ավելի արագ, քան մեկ սերնդի տեւողությունը: Սերունդների համընկնումը եւ փոխազդեցությունը հետագայում դանդաղեցնում են փոփոխությունների տեմպերը: Այսպիսով, պատմական փոփոխություններն ակնհայտ չեն դառնում 60-ից մինչեւ 100 տարուց պակաս ժամանակահատվածներում: Փաստարկի ամփոփման համար տե՛ս Աղյուսակ 9.2-ը:

(3) Բաշխում 

Ջ.Բ. Շոուի պրոֆեսոր Հենրի Հիգինսը✝ աշխարհին տեղեկացրեց բարբառային աշխարհագրության մասին: Համայնքները, որոնք աշխարհագրորեն անշարժ են եւ չեն աղտոտված ներխուժող կամ արտագաղթող խմբերի լեզվական ազդեցություններով, կամ որոնց լեզվական սովորությունները չեն հավասարվում հաղորդակցության զանգվածային միջոցների միջոցով, ինչպիսին ռադիոն է, հակված են կազմակերպվել բարբառային համայնքների մեջ: Յուրաքանչյուր համայնքի աշխարհագրական տարածքը բավականին լավ որոշվում է նրա անդամների սոցիալական, առերես փոխգործակցության չափով: Շփվող անհատները ռեզոնանսային երեւույթի պատճառով միմյանց վարակում են իրենց խոսքի սովորություններով: Հարակից բարբառային համայնքները տարբերվում են հստակ գծերով (իզոգլոսներ), եւ մի համայնքը մյուսից բաժանող զանազանելի հատկանիշների թիվը մեծանում է աշխարհագրական հեռավորության հետ (այսինքն՝ միջանկյալ համայնքների քանակով): Բարբառային տարբերակումը տեղի է ունենում դիսկրետ քայլերով, եւ քայլերը հավասարաչափ չեն. Որոշ իզոգլոսներ նշում են տարբերությունների ամբողջական փաթեթներ՝ մեծացնելով հարակից բարբառների միջեւ եղած տարբերությունը:

Լեզուների աշխարհագրությունն ավելի է բարդանում նրանով, որ բոլորովին տարբեր լեզուներով խոսող ժողովուրդների տարածքները կից են: Ռոման Յակոբսոնը նշել է, որ բոլորովին տարբեր,

=========================================

✝ - Ջորջ Բեռնարդ Շոուի (1856-1950) «Պիգմալիոն» պիեսի ​​կերպարը։ Նա հնչյունաբանության պրոֆեսոր է, ով գրազ է գալիս, որ կարող է Էլիզա Դուլիթլին` Լոնդոնյան քոքնի բարբառով խոսող ծաղկավաճառ աղջկան, սովորեցնել ճիշտ անգլերեն խոսել

=========================================

{389}

բայց հարակից լեզուները սովորաբար փոխաղտոտվում են իրենց հատուկ որոշակի հնչյունաբանական հատկանիշներով։ Օրինակ, կտտոցները հայտնաբերվել են աֆրիկյան շատ լեզուներում, բայց հաշվի առնելով իրենց քերականությունը եւ բառապաշարը, չեն կարող համարվել հարազատ: Միջատամնային սպիրանտի (th) բաշխումը Եվրոպայում չի սահմանափակվում ազգակից լեզուներով, բայց ըստ երեւույթին, ոչ հեռու անցյալում տարբեր ծագում ունեցող լեզուների սահմաններով անցնելու արդյունք է: Խաղաղ օվկիանոսի երկայնքով եւ Մեքսիկական ծոցում գտնվող ամերիկյան հնդիկների որոշ լեզուներ ունեն բնորոշ ձայնային կույտ, որը սովորաբար տառադարձվում է որպես /tl/, թեեւ լեզուները շատ տարբեր են:

Լեզվա- եւ բարբառա-քարտեզների խենթ ծածկը կարելի է բավականին լավ բացատրել ռեզոնանսային տեսությամբ: Լեզու սովորող երեխան ոչ միայն արձագանքում է իր ընտանիքին, այլեւ ընդհանուր սոցիալական խմբին: Սա լավագույնս երեւում է Ամերիկայի ներգաղթյալ երեխաների մոտ, որոնց ծնողները խոսում են անգլերեն խիտ առոգանությամբ, բայց իրենց լեզուն ստանդարդ ամերիկյանն է: Երեխայի լեզուն ձեւավորվում է այն անհատների լեզվով, ում հետ նա շփվում է: Մարդկային համայնքների դեմ առ դեմ շփումը կարգավորվում է որոշակի սոցիալական ինստիտուտներով եւ մեխանիզմներով: Անհատական շփումներում իրական պատահականացում չկա, նույնիսկ այն անհատների մեջ, ովքեր զբաղեցնում են նույն տարածքը: Դա պայմանավորված է այնպիսի գործոններով, ինչպիսիք են ազգային եւ էթնիկական պատկանելությունը եւ նույնիսկ սոցիալական դասակարգային տարբերությունները: Այս քաղաքական եւ սոցիալական սահմանների պատճառով լեզվական տարբերություններն աստիճանաբար ավելի ու ավելի չեն ընդգծվում աշխարհագրական հեռավորության հետ ուղիղ համեմատական, այլ մենք հայտնաբերում ենք հանկարծակի, ընդհատվող փոփոխություններ. այսինքն իզոգլոսները ճշգրիտ սահմաններ են, որոնք հստակ նշում են բարբառային տարբերությունները: Անընդհատությունները, իհարկե, շատ ավելի կտրուկ են այն տարածաշրջաններում, որտեղ բոլորովին տարբեր տիպի լեզուները շփվում են:

Լեզվական սահմաններից դուրս հնչյունաբանական առանձնահատկությունների փոխանակումը կարող է առաջանալ այն պատճառով, որ երեխաները արձագանքում են իրենց շրջակայքում գտնվող մեծ թվով անհատների, ովքեր խոսում են նույն օտար առոգանությամբ: Դա կարող է տեղի ունենալ, օրինակ, լեզվական կամ ազգային սահմանների երկայնքով: Այնուհետեւ հատկանիշը կարող է ներթափանցել լեզվական տարածքներ ավելի ու ավելի մեծ ռեզոնանսով

(4) Դիտարկում հարմարվողության արժեքի մասին 

Եթե լեզվի հիմունքները զարգացել են ի պատասխան բնական ընտրության ճնշումների, արդյոք արդարացի կլինի՞ ենթադրել, որ լեզվի ներկա էությունը ինչ-որ առումով օպտիմալ լուծում է: Նման պնդումներ են արվել, մասնավորապես՝ կապված բնական

{390}

լեզուների ավելորդության եւ տեղեկատվության փոխանցման կարողությունների չափումների հետ: Բայց բացատրությունները միշտ հետպատու (post hoc) են. լեզուները օպտիմալ են՝ հաշվի առնելով մարդու բնույթը։ Բայց եթե լեզվի բնույթը մասամբ մարդու բնույթն է, ինչպես այստեղ է առաջարկվում, ապա այս պնդումները դառնում են տավտոլոգիա։ Արդյո՞ք մարդու էությունը, ներառյալ նրա լեզուն, ինչ-որ առումով օպտիմալ է: Սա դառնում է ոչ թե գիտության, այլ կրոնի հարց: Մեր ներկա դարաշրջանը այն վերջնական նպատակը չէ, որին ձգտել է էվոլյուցիան, եւ մենք կյանքի շարունակականության ընդամենը մեկ փուլում ենք: Մարդու էվոլյուցիան կանգ չի առել, եւ մենք չենք կարող ասել՝ անցյալը, ներկան կամ ապագան ինչ-որ կերպ օպտիմալ են:

Այնուամենայնիվ, կա ավելի հետաքրքիր հարց. Ո՞րը կարող է լինել ռեզոնանսային երեւույթի հարմարվողական արժեքը: Ռեզոնանսը եզակի չէ մարդու համար, ինչպես վերեւում նշվեց (v): Սա կենդանական աշխարհի զարգացման կրիտիկական ժամանակաշրջանների հետ կապված բազմաթիվ սոցիալական մեխանիզմների հավաքածուից վերցված հատուկ մի տեսակի առանձնահատկությունն է: Ըստ երեւույթին, համախմբվածության մեխանիզմների համադրությունը կրիտիկական ժամանակաշրջանի միաժամանակյա զարգացման հետ բազմիցս զարգացել է ինքնուրույն: Ֆիզիոլոգիական եւ վարքային մանրամասները, որոնք հնարավոր են դարձնում ռեզոնանսը, չպետք է նույնը լինեն տարբեր տեսակների մեջ: Հավանաբար, մարդը եզակի է միայն այն առանձնահատուկ ձեւով, որով նա հասել է ռեզոնանսի եւ այն յուրօրինակ վարքագծին, որին դա վերաբերում է:

Ռեզոնանսի էվոլյուցիոն կրկնությունը քիչ կասկած է թողնում, որ այն ունի որոշ ընտրողական առավելություններ: Ի՞նչ են կարող դրանք լինել: Կաթնասունների շրջանում ձայնային ազդանշանային համակարգերի ուսումնասիրությունը մեզ տալիս է սակավ հուշումներ: Այլ կաթնասունների մեծ մասի ձայները կարող են զարգանալ օնտոգենետիկորեն սոցիալական շփման բացակայության դեպքում: Չնայած նրան, որ հաղորդակցական վարքագիծը դեռեւս առկա չէ ծննդյան ժամանակ, այն անխուսափելիորեն կզարգանա տեսակների հասունացման իմմանենտ օրենքների համաձայն (համապատասխան ֆիզիկական եւ սոցիալական միջավայրի առկայության դեպքում), եւ չափահաս կենդանին կունենա իր համար հասանելի տեսակի հատուկ ազդանշանային ռեպերտուար: Մարդու (ինչպես նաեւ թռչունների որոշ տեսակների մոտ) հաղորդակցության զարգացումն ունի այլ օնտոգենեզ։ Այստեղ հակումը հասունանում է նույնքան անխուսափելիորեն, բայց ակտուալացումը կապված է շրջակա միջավայրի հանգամանքների նկատմամբ հարմարվողական հատկանիշի հետ: Դա զարգացման երկփուլ գործընթաց է. առաջին փուլում վերարտադրողական շեղումների հանդուրժողականությունը փոքր է, իսկ երկրորդում՝ մեծ: Հանդուրժողականության մակարդակների այս պառակտումը կարող է կարեվոր հետեւանքներ ունենալ վարքագծի էվոլյուցիայի համար:

Տարբերությունների նկատմամբ հանդուրժողականությունը, հավանաբար, հակադարձորեն կապված է շփման համակարգի բարդության եւ, հետեւաբար, տեսակի համար հասանելի հաղորդագրությունների ռեպերտուարի հետ: Եթե շփման համակարգը շատ բարդ է, բայց չկա հարմարվողական հատկություն, եւ վարքագծի ամբողջ օրինաչափությունը առաջանում է մեկ փուլով կարծր զարգացման ընթացքում, ցանկացած

{391}

միջինից փոքր կենսաբանական շեղումը, հավանաբար, կփոխի օրինաչափությունների ընկալունակ եւ արտադրողական կարողությունները՝ այդպիսով դարձնելով ոչ կատարյալ կրկնօրինակվող անհատներին անհաղորդ, եւ հաղորդակցման այս դժվարությունը կարող է խանգարել նրանց շփվել խմբի հետ: Հետեւաբար, շատ բարդ համակարգի կատարյալ պահպանումը պահանջում է շատ ցածր հանդուրժողականություն, որն իր հետ բերում է թափոններ՝ անհատների բացառման պատճառով: Թափոնները կարող են կրճատվել միայն այն դեպքում, եթե բարձրացվի հանդուրժողականությունը, բայց քանի որ դա թույլ կտա ընդունելու ավելի ցածր կարողություններ ունեցող անձանց, վարքագծի բարդության ընդհանուր մակարդակը կամ չափանիշը կնվազեցվի եւ կհավասարեցվի այնքան ժամանակ, մինչեւ հասնի այն փուլը, որտեղ հաղորդակցությունը կարող է իրականացվել ցանկացած կոպիտ միջոցով. մոտավորություն տվյալ ձայնային օրինաչափությանը: Այսպիսով, շփման համակարգերը, որոնք հասունանում են մեկ փուլի գործընթացում, ունեն իրենց բարդության մակարդակը, որը հավասարակշռված է վերարտադրողական համայնքի համար անհատների կորստի եւ թափոնների ռիսկի հետ:

Երկաստիճան զարգացումը ռեզոնանսային երեւույթի ներդրման միջոցով որոշակիորեն շրջանցում է խնդիրը։ Գաղտնի կառուցվածքը պարզապես հակում է (դեռեւս ձեւ չունեցող): Լեզվական պատրաստակամությունը պարզունակ փուլ է, որի վերջնական տարբերակումը դեռ առջեւում է: Թերեւս այս փուլում ճշգրիտ կրկնօրինակումը ավելի հեշտ է ձեռք բերվում այս պարզունակության պատճառով, եւ, հետեւաբար, շեղումների նկատմամբ հանդուրժողականությունը, թեեւ ցածր է, դեռեւս կարեվոր խնդիր չէ: Անհատի հասունացման հետ տարբերակման վերջին փուլերը մոտենում են եւ ակտուալացման գործընթացը վերածում է թաքնված կառուցվածք իրացվածի: Բայց այս երկրորդական գործընթացում շեղումների նկատմամբ հանդուրժողականությունը շատ բարձր է. ռեզոնանսի միջոցով անհատը կարող է հարմարվել բազմաթիվ իրավիճակների, կարող է ձեւավորել իրացված ձեւը իրեն շրջապատող ձեւերի համաձայն: Հանդուրժողականության այս աճի միջոցով անհատների համայնքից դուրս մնալու ռիսկը նվազում է, մինչդեռ, միեւնույն ժամանակ, համակարգի բարդության սահմանափակումները քչանում են: Տարբերությունների ավելի լայն շրջանակ է թույլատրվում, եւ դրանից դուրս հաղորդակցման համակարգերը կարող են զարգանալ հատուկ մեխանիզմներով, որոնք ստեղծում են հաղորդագրությունների գրեթե անսահմանափակ ռեպերտուարներ՝ ի շահ սոցիալական համերաշխության եւ խմբի կառուցվածքաին կազմակերպման:

Ուշադրություն դարձնենք, որ մարդու ռեզոնանսային երեւույթը իրականում նրա յուրահատուկ եւ տեսակին հատուկ օնտոգենետիկ պատմության մի կողմն է: Ռեզոնանսը կապված է հետծննդյան հարաբերական անհասության հետ եւ վաղ ու ուշ մանկության երկարացման ուղեկցողն է, այնպես որ շրջակա միջավայրի ազդեցությունները (շրջակա միջավայրում առկա օրինաչափությունների ձեւավորումը) կարող են իրականում մուտք գործել ձեւավորման գործընթաց: Չորրորդ գլխում մենք մատնանշել էինք, թե որքանով է մարդը յուրահատուկ այս տեսակետից: Այստեղ, ուրեմն, մենք ունենք խիստ ենթադրական ռեակցիաների շղթա: Գենետիկական փոփոխությունները կարող են հանգեցնել զարգացման յուրահատուկ պատմության, որտեղ հաղորդակցման պատրաստակամությունը տարանջատվում է ակտուալացման գործընթացից, այնպես որ թաքնված կառուցվածքը

{392}

տարբերվում է իրացրածից՝ յուրաքանչյուրն ունի վերարտադրողական շեղումների նկատմամբ իր հանդուրժողականության մակարդակը: Թեեւ առաջին մակարդակի նկատմամբ հանդուրժողականությունն իջեցվել է, սակայն երկրորդ մակարդակի նկատմամբ բարձրացել է, այդպիսով նոր հնարավորություններ բացելով հաղորդակցության համակարգում կենդանաբանական աննախադեպ բարդությունների զարգացման համար:

E. ՆԵՐԿԱՌՈւՅՑ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ 

Կար ժամանակ, երբ «բնածինությունը» արգելված հասկացությունների ցանկում էր։ Շատ բան է փոխվել տեխնիկական տերմինների պաշտոնական գրաքննության մեջ, բայց դեռ կան շատ գիտնականներ, ովքեր բնածին որեւէ բանի դրույթը համարում են խելացի աճպարարություն, որը թույլ է տալիս դրույթի կողմնակցին «իսկապես գիտական» հետազոտություններ կատարել: Այս դիրքորոշումը, մեղմ ասած, տարօրինակ է: Օրգանիզմները կյանք կոչվող շղթայական ռեակցիայի կապեր են: Բոլոր կենդանի ձեւերը ածանցվել են այս երեւույթից եւ իրենց մեջ են կրում դրա սկզբունքը. կյանքն ինքնին օրգանիզմների ներհատուկ սկզբունքն է։ Ներկայումս կենսաբանությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ պարզելու գործիք, թե ինչպես են ի ծնե ձեւավորվում տարբեր ձեւեր, եւ դա ներառում է շրջակա միջավայրի ուժերին արարածի արձագանքների նկարագրությունը: Այս ռեակցիաների ուսումնասիրությունը մեզ ի վերջո չի ազատում բնածին հատկանիշների առաջադրումից, այլ պարզապես բացահայտում է բնածին կառուցվածքների իսկական բնույթը: Բնածին մեխանիզմների հայտնաբերումն ու նկարագրությունը հիմնովին էմպիրիկ ընթացակարգ է եւ ժամանակակից գիտական հետազոտության անբաժանելի մասն է:

 Լեզվի հետ առնչությունը լավագույնս երեւում է, եթե քննարկումից բաց թողնենք խոսքի եւ շարժման արտադրության խնդիրը եւ կենտրոնանանք լեզվի ըմբռնման վրա՝ որպես օրինաչափությունների ճանաչման հատուկ ձեւ: Սա կոնկրետ եւ շոշափելի խնդիր է, ինչպես ցույց է տրվել մեքենաների ստեղծման վերջին ջանքերում, որոնք կարող են չխմբագրված անգլերենի տեսքով պատասխանել դրան տրված հարցերին: Սինտակտիկ օրինաչափությունների ճանաչումը հնարավոր չէ իրականացնել վիճակագրական հավանականության հիման վրա (Chomsky and Miller, 1963; Chomsky, 1963; Miller and Chomsky, 1963): Շարահյուսության հիմքում ընկած կանոնները (որոնք նույնն են հասկանալու եւ խոսելու համար) շատ հատուկ տեսակի են, եւ եթե մարդը կամ մեխանիկական սարքերը չեն մշակում մուտքային նախադասությունները այս կանոններին համապատասխան, մուտքի տրամաբանական, պաշտոնական վերլուծությունը կլինի թերի, ինչը կհանգեցնի սխալ կամ պատահական պատասխանների: Երբ ասում ենք, որ կանոնները պետք է ներկառույց լինեն վերլուծող քերականական սարքի մեջ, մենք վերագրում ենք հատուկ կառուցվածքային հատկություններով ապարատի կամ, այլ կերպ ասած, որոշակի ներքին կազմակերպման առկայություն: Որոշ իմաստով բոլոր օրգանիզմները ինքնակազմակերպվող համակարգեր են, եւ, հետեւաբար, մեր առջեւ ծառացած հարցը հետեւյալն է. «Ո՞րն է ազատության աստիճանը, որով ձեւավորվում է լեզվի մշակման համար անհրաժեշտ կոնկրետ

{393}

կազմակերպությունը»: Եթե ազատությունն անսահմանափակ լիներ, ապա մարդու էությունը անսահմանափակ կլիներ իր կարողություններով: Սա պետք է մերժվի ակնհայտ պատճառներով: Անսահմանափակ կարողություններով այլ օրգանիզմ չկա, եւ մենք արդեն երկար ժամանակ է, որ չենք հավատում, թե մարդը տարբերվում է այլ արարածներից նման հիմնարար ձեւերով: Իրականում մենք չենք կարող մտածել մի սարքի մասին` բնական կամ արհեստական, որը բոլորովին զերծ է կառուցվածքային սահմանափակումներից: Լավագույնս, մենք կարող ենք ենթադրել, որ որոշակի մեխանիզմ կարող է իրեն կազմակերպել մեկից ավելի ձեւերով (այսինքն, այն կարող է ի վերջո գործել մի շարք հնարավոր եղանակներից որեւէ մեկով, կախված մուտքային որոշակի պայմաններից): Այս ձեւակերպումը պարզ է դարձնում, որ ամեն դեպքում մենք պետք է ենթադրենք հատկանշվող բնութագրերով կենսաբանական մատրիցա, որով որոշում է օրգանիզմի վրա գործող ցանկացած ազդեցության արդյունքը:

Ինչ վերաբերում է լեզվին, մենք կցանկանայինք իմանալ, թե որքան նեղ է սահմանված կենսաբանական մատրիցը: Սա ամբողջովին էմպիրիկ հարց է, եւ նպատակը ոչ թե պարզելն է, թե արդյոք միջավայրը անհրաժեշտ է (պարզ է, որ անհրաժեշտ է) եւ նույնիսկ ոչ թե որքանով կամ ինչով է այն նպաստում լեզվի զարգացմանը (պատասխանները չափազանց պարզ են, որպեսզի շատ ուշադրության արժանանան). միակ հիմնովին հետաքրքիր հարցն է պարզել լեզվի մշակման համար ներքին կազմակերպման ընդհանուր եղանակների հնարավոր այլընտրանքների տիրույթը: Ներկայումս մենք ունենք միայն անուղղակի հուշումներ (լեզվի ունիվերսալներ, լեզվի սկզբնավորման ընդհանուր տարիք եւ լեզվի յուրացման համընդհանուր ռազմավարություն), եւ դրանք վկայում են հիմքում ընկած մատրիցայի մեծ առանձնահատկությունների մասին:

Այս մեկնաբանությունների լույսի ներքո հարցնենք. «Ի՞նչն է բնածին լեզվական վարքագծում»: Հիմնականում դասակարգման եղանակները, ինչպես քննարկվել են Յոթերորդ եւ Ութերորդ գլուխներում: Սա թաքնված կառուցվածքի կողմերից մեկն է: Բնածին է նաեւ ակտուալացման գործընթացի ընդհանուր եղանակը, բայց ոչ թե իրացված կառուցվածքի մասնակի հատկանիշները: Այսպիսով, ոչ մի հատկանիշ, որը բնորոշ է միայն որոշ բնական լեզուների, լինի դա շարահյուսության, կամ հնչյունաբանության, կամ էլ իմաստաբանության հատկանիշ, մենք բնածին չենք համարում: Այնուամենայնիվ, կան բազմաթիվ պատճառներ ենթադրելու, որ այն գործընթացները, որոնց միջոցով ձեւավորվում է բնական լեզվի արտաքին, իրացված կառուցվածքը, խորը արմատավորված են, մարդ-տեսակին հատուկ են, մարդու կենսաբանական բնածին հատկություններ են:

{394}

F.   ՀՂՈՒՄՆԵՐ 

Chomsky, N. (1963), Formal properties of grammars, in Handbook of Mathematical Psychology, R. D. Luce, R. R. Bush, and E. Galanter (eds.), Vol. II, John Wiley and Sons, New York.

Chomsky, N. and Miller, G. A. (1963), Introduction to the formal analysis of natural languages, in Handbook of Mathematical Psychology, R. D. Luce, R. R. Bush, and E. Galanter (eds.), Vol. II, John Wiley and Sons, New York. Cowgill, W. (1963), A search for universals in Indo-European diachronic morphology, in Universals of Language, J. H. Greenberg (ed.), M.I.T. Press, Cambridge, Mass.

Hockett, C. F. (1950), Age-grading and linguistic continuity, Language 26:449457.

Hoenigswald, H. M. (1963), Are there universals of linguistic change? in Universals of Language, J. H. Greenberg (ed.), M.I.T. Press, Cambridge, Mass. Miller, G. A. and Chomsky, N. (1963), Finitary models of language users, in Handbook of Mathematical Psychology, R. D. Luce, R. R. Bush, and E. Galanter (eds.), Vol. II, John Wiley and Sons, New York.

Sapir, E. (1921), Language: an introduction to the study of speech, Harcourt, Brace and World, New York.

{395}

Հավելված

Թարգմանության ժամանակ հավելված Եզրույթների եւ Գրականության ցանկերը:

G.     Եզրույթներ

Ավտոխտոն – տեղաբնակ. կենդանի, բույս, ևն, որն իր առաջացման օրից գոյատեւում է նույն վայրում

Արգելակիչ (inhibitor) - նյութ (կամ բարդ մոլեկուլային կառույց), որը դանդաղեցնում կամ կանխում է որոշակի քիմիական կամ այլ գործընթաց, կամ որը նվազեցնում է որոշակի ռեակտիվ նյութի, կատալիզատորի կամ ֆերմենտի ակտիվությունը:

Աֆազիա (հուն՝ ἀ φάσις, ἀ - ժխտում, φάσις - ասույթ) - խոսելու ընդունակության լրիվ կամ մասնակի կորուստ, որը գլխուղեղի կեղեւի որոշակի բաժինների ախտահարման հետեւանք է։

Էթոլոգիա - կենդանաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է ինչպես կենդանիների վարքագիծը ֆիզիոլոգիական, գենետիկական, հոգեբանական էվոլյուցիաի տեսանկյունից:

Էպիգենետիկ - բջիջների այնպիսի ֆունկցիաներ, որոնք կայունություն են ցուցաբերում առանց ԴՆԹ-ի ներգրավածության:

Իզոգլոս - նույնաբան, զուգաբան՝ գիծ բարբառագիտական քարտեզի վրա, որ ցույց է տալիս առանձին լեզվական երևույթի տարածման սահմանը:

Խորհրդանիշ (symbol) - Խորհրդանիշը լայն հասկացություն է, որը ներկայացնում կամ փոխարինում է մեկ այլ բան, հաճախ վերացական կամ իրենից ավելի մեծ: Խորհրդանիշները կարող են լինել տեսողական, ֆիզիկական կամ փոխաբերական: Դրանք հիմնված են լրացման սկզբունքի վրա եւ պահանջում են գիտակցված ասոցիացիա իրենց իմաստն ամբողջությամբ հաղորդելու համար: Խորհրդանիշերը հաճախ ունենում են ինչպես բացահայտող, այնպես էլ քողարկող գործառույթներ, եւ դրանց մեկնաբանումը կարող է պահանջել դիտորդի ակտիվ համագործակցություն, մշակութային ենթատեքստի իրազեկություն: Նշաններն ու նշանակները կարող են ավելի պարզ լինել իրենց իմաստով եւ սովորաբար նրանց նշանակությունը ենթատեքստից անկախ է: Խորհրդանիշը հաճախ կարող է արտահայտել այն ամբողջ հայեցակարգը, որը ներկայացնում է, մինչդեռ նշանը սովորաբար ընկալվում է որպես թերի ներկայացում:

Ծայրամասային անատոմիա (Peripheral Anatomy) - կենտրոնական նյարդային համակարգից դուրս գտնվող կառույցները (եւ նրանց ուսումնասիրությանը), որոնք ներառում է ուղեղը եւ ողնուղեղը: Այս կառույցները պատասխանատու են ազդանշանների փոխանցման եւ մարմնի գործառույթների վերահսկման համար: Օրինակ` տեսողական եւ լսողական համակարգերը:

Հարաբերակ (correlate) - երկու կամ ավելի կապված կամ փոխլրացնող բաներից յուրաքանչյուրը:

Նեոտենիա (մանկատեւում) - օրգանիզմի, սովորաբար կենդանու, ֆիզիոլոգիական կամ սոմատիկ զարգացման հետաձգում կամ դանդաղեցում։ Ժամանակակից մարդկանց մոտ նեոտենիան ավելի նշանակալի է, քան մյուս պրիմատների մոտ։

Նշան (sign) - Նշանն այն ամենն է, որը թարգմանչին հաղորդում է իմաստ, որն ինքնին նշանը չէ: Նշանաբանության մեջ նշանները կարելի է դասակարգել տարբեր կատեգորիաների՝ ներառյալ սրբապատկերներ, ինդեքսներ եւ խորհրդանիշներ: Նշանները հաճախ օգտագործվում են կոնկրետ ինչ-որ բան ներկայացնելու կամ մատնանշելու համար, եւ դրանք կարող են լինել տեսողական, լսողական կամ ժեստային: Նշանները հիմնականում օգտագործվում են հաղորդակցության համար, խորհրդանիշները՝ ներկայացման համար, իսկ նշանակները՝ նույնականացման կամ իսկորոշման համար:

Նշանակ (token) - սովորաբար ֆիզիկական առարկա է, որը ներկայացնում է ավելի մեծ հայեցակարգի մասնակի կամ սահմանափակ ասպեկտ: Ի տարբերություն խորհրդանիշների, նշանակները, ընդհանուր առմամբ, անբավարար են իրենց ներկայացրածի ամբողջականությունը արտահայտելու համար: Որոշ համատեքստերում նշանակները կարող են դիտվել որպես պարզունակ կամ նույնիսկ ոչ ադեկվատ ներկայացումներ:

Պրեֆորմիզմ (լատին․՝ praeformare - նախաձեւավորել) – նախկինում (XVIII դ.) տարածված կենսաբանական ուսմունք, որի համաձայն օրգանիզմները զարգանում են կառուցվածքով իրենց նման, բայց փոքր օրգանիզմներից։ Այսինքն, կենդանիների սաղմը ոչ թե կառուցվում է սեռական բջիջների միավորման, ստացված բջջի պատճենավորման եւ տարբերակման ընթացքում, այլ ուղղակի մեծանում չափսերով:

Սպիրանտ - շփական. Բաղաձայն հնչյուն, որը կազմվում է արտասանական գործարանների մերձեցման հետեւանքով ստացված ճեղքով անցնող օդի շփումով:

Օնտոգենեզ – անհատի զարգացումը ձվաբջջից մինչեւ մահ (հմմտ. ֆիլոգենեզ):

Ֆետալիզացիա (պտղականացում) - համեմատաբար ավելի «ցածր» ձեւերի զարգացման ընթացքում առկա պարագաների պահպանում ավելի բարձր «ձեւերի» հետծննդյան կյանքում. օրինակ` մարդու (նորածին) գանգը ավելի նման է նորածին գորիլայի պարզունակ գանգին, քան մեծահասակ մարդու խիստ մասնագիտացված, զանգվածային գանգին:

H.  Գրականություն

J.J. von Uexküll. A Foray into the Worlds of Animals and Humans: With A Theory of Meaning, Minneapolis/London: University of Minnesota Press, 2010 

J.J. von Uexküll. Theoretical Biology, New York: Harcourt, Brace & Co., 1926

L.F. Brosnahan. The Sounds of Language: An Inquiry into the Role of Genetic Factors in the Development of Sound Systems. Cambridge [England] : W. Heffer, 1961

Home

Chafe

Fedorenko