Խոսքի մաս

Ցանկ

Տեսություն

«Լեզուն արտաքին աշխարհի առարկաների, հատկանիշների անվանումների, դրանց ցույց տվող բառերի գումար կամ շղթա չէ. այդ անվանումներից բացի լեզուն արտահայտում է նաև նրանց տարբեր հարաբերությունները, այլև խոսողի վերաբերմունքը: Այս երեք կողմերը իրենց արտացոլումն են գտել նաև խոսքի մասերի մեջ, և այդ պատճառով համապատասխանաբար գոյություն ունեն երեք տարբեր բնույթի խոսքի մասեր: Դրանք են` նյութական իմաստ ունեցող (գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ), հարաբերություններ արտահայտող (կապ, շաղկապ), խոսողի վերաբերմունք արտահայտող խոսքի մասեր (եղանակավորող բառեր, ձայնարկություններ)» [Աբր1974::27-28]: Խոսքի մասերի այսպիսի ստորակարգումը կարելի է հետեւյալ գծագրով ներկայացնել [Աբր1974::32|33 հիման վրա]`

Բովանդակությունը կոդավորվում է արտահայտության պլանում ինչպես գոյաբանական-տրամաբանական նշաններով` բառերով, այնպես էլ քերականական նշաններով` մասնիկներով ու տոներով, եւ սրանց համակցություններով: Ի վերջո, խոսքը ծավալվում է որպես տեքստային (բանավորը` խոսային) բառաձեւերից կառուցված բառակապակցությունների հարադրություն: Վերլուծական լեզուներում (օրինակ` Չինական ընտանիք) բառերը (այս լեզուների համար բառ հասկացության օգտագործումը տեսականորեն ճիշտ չէ) անփոփոխ են. հարացուցային թեքումները բացակայում են: Համադրական բնական լեզուներում, որոնց կարգին է պատկանում բնական լեզուների մեծամասնությունը, կոդավորումը արվում է թվարկված բոլոր միջոցներով:

Որոշ լեզվաբաններ, ընդլայնելով հոլով հասկացությունը, կապի եւ գոյականի հարադրությունները համարում են վերլուծական հոլովաձեւ (տես քննարկումը, ինչպես նաեւ այս տեսակետի կողմ եւ դեմ գրականության հղումները [Ili2007::37-42]): «Խոսքի մասերի` բառերի որոշ խմբեր լինելու դրույթը պետք է հասկանալ պայմանականորեն: Եթե մի կողմ թողնենք այն կարծիքը, որ իսկական բառը քերականորեն ձևավորված (լինի այն համադրական թե վերլուծական բաղադրություն) բառն է, և որ հետևաբար, խոսքի մասերի դասակարգումը պետք է լինի շարահյուսական նվազագույն միավորների դասակարգում (Է. Աթայան), ապա հարկավոր է նկատի առնել, որ խոսքի մասեր դիտվող շատ միավորներ ոչ թե բառեր են, այլ բառախմբեր (հմմտ. բայաձևեր` գրել տված է լինում, եղանակական բառեր` կարծես թե, շաղկապներ` ոչ միայն – այլև և այլն): Այսպիսով, բառային միավորների հասկացությունը պետք է տարբերել բառերի հասկացությունից: Խոսքի մասերը ոչ թե բառերի խմբեր են, այլ բառային միավորների խմբեր» [Ջահ1974::133]:

---

[ToDo: Հետազոտել խոսքի մասերի ենթադասերը]

Խոսքի մասերի ենթադասերը

Գրեթե (՞) բոլոր լեզուներն ունեն գոյական եւ բայ, բայց այս երկուսից դուրս տարբեր լեզուների միջեւ կան զգալի տարբերություններ: Օրինակ:

• Ճապոներենն ունի ածականների երեք դաս

• Չինարենը, կորեերենը, ճապոներենը եւ վիետնամերենն ունեն անվանական դասակարգիչների դաս (մի բոքոն հաց (՞), կտոր մը երկինք (՞)):

• Մի շարք լեզուներում ածականն ու մակբայը կամ ածականն ու բայը (վիճակային բայ) չեն տարբերում

Դասեր

Ստորեւ ներկայացված դասակարգումը կամ դրա աննշան ընդարձակումները դեռեւս պահպանվում են բառարանների մեծ մասում

1. Գոյական (անուններ)`

   1. Բառ կամ բառատարր, որը նշանակում է որեւէ վերացական (վերացական գոյական, օրինակ՝ տուն (home)), կամ կոնկրետ էություն (կոնկրետ գոյական, օրինակ՝ շենություն (house)). մարդ (ոստիկանության սպա, Մայքլ), տեղ (ափամերձ, Լոնդոն), բան (վզկապ, հեռուստացույց), գաղափար [վիճակ (՞)] (երջանկություն) կամ որակ (քաջություն): Գոյականները կարող են դասակարգվել նաեւ որպես հաշվելի (հաշվական) կամ անհաշվելի գոյականներ

2. Դերանուն (փոխարինում կամ վերատեղավորում)

   1. գոյականի (եւ ածականի` անվանական ձեւի) կամ գոյական արտահայտության փոխարինող (նրանք, նա): Դերանունները նախադասությունները դարձնում են ավելի կարճ և պարզ, քանի որ դրանք փոխարինում են գոյականական բառակապակցություններին:

3. Ածական (նկարագրում, սահմանափակում է)

   1. գոյականի կամ դերանվան (՞) փոփոխիչ (մեծ, քաջ): Ածականները ավելի ճշգրտում մեկ այլ բառի (գոյական) իմաստը:

4. Բայ (նշում է դառնալը կամ լինելը)

   1. գործողություն (քայլել), պատահույթ (պատահել) կամ վիճակ (լինել) նշանակող բառ: Առանց բայի չկա ստորոգում կամ նախադասություն

5. Մակբայ (նկարագրում, սահմանափակում է)

   1. ածականի, բայի կամ այլ մակբայի (շատ, բավականին) փոփոխիչ։ Բայերը լեզուն ավելի ճշգրիտ են դարձնում:

6. Կապ (վերաբերում է)

   1. բառ, որը բառերը միմյանց հետ կապում է եւ ապահովում է ձեւաշարակարգային համաձայնեցումը նախադասության մեջ

   2. [կապը, որ ճշտում է տարածաժամանակային, ինչպես նաեւ չափաքանակային հարաբերություններ (իմաստույթի բարդ հոլովային ձեւը սահմանելուց եւ ընդունելուց հետո կապը ոչ թե նախադասության, այլ` ածանցի նման, խոսքի մասի բաղադրիչ է դառնում)]

7. Շաղկապ (միացնում է)

   1. շարահյուսական միակցիչ; կապում է բառերը, արտահայտությունները կամ կետերը (և, բայց): Շաղկապները կապում են բառերը կամ բառերի խումբերը

   2. [շաղկապը խոսքը կազմող բառերի եւ բառակապակցությունների տրամաբանական հարաբերություններ է արտահայտում:]

8. Ձայնարկություն (արտահայտում է զգացմունքներ և հույզեր)

   1. զգացմունքային ողջույն կամ բացականչություն (Հուզա, Ավաղ): Միջնորդությունները արտահայտում են ուժեղ զգացմունքներ և հույզեր:

9. Հոդ (նկարագրում է, սահմանափակում)

   1. որոշակիության (-ը, -ն) կամ ստացականության (-ս,-դ, -ն) քերականական նշագրում: Հոդ միշտ չէ, որ նշված է խոսքի մասերի մեջ։ Որոշ քերականների կողմից այն համարվում է ածականի տեսակ կամ երբեմն օգտագործվում է «որոշիչ» (ավելի լայն դաս) տերմինը [հոդ, հոդված` article]։

Խոսքի մասերի սահմանազերծումը

Խոսքի մասերի սահմանները աղոտ են: Համատեքստից դուրս վերցված բառախումբը հաճախ անհնար է որեւէ մի խոսքի մասի հատկացնել: Բանն այն է, որ չ’կա հատկանիշների մի որեւէ բազմություն, որոնցով հնարավոր լինի բառերը միանշանակորեն բաժանել գոյակնների, ածականների, թվականների, մակբայների, դերանունների, ևն: Մենք միյան կարող ենք ասել, որ գոյականները հիմնականում նշանակում են վիճակներ (առարկաներ), ածականները` վիճակների հատկություններ, թվականները` նույնանման վիճակների քանակ, դերանունները` վերոբերյալ ձեւերի ցուցիչներ, բայերը` վիճակների փոփոխություններ, մակբայները` այդ փոփոխությունների ձեւերը, կապերը` վիճակների գոյաբանական եւ տարածաժամանակային, իսկ շաղկապները` տրամաբանական հարաբերությունները: Այս հատկանիշներով որոշված խոսքի մասային բազմությունների սահմանը որոշ դեպքերում ոչ թե աղոտանում, այլ պարզապես անհետանում է: Բառերի որոշ խմբեր կարող են ե՛ւ վիճակ, ե՛ւ վիճակների հատկանիշ արտահայտել, քանի որ գոյաբանորեն վիճակները, նրանց փոփոխության արդյունքը եւ փոփոխության մասնավոր ձեւը` անփոփոխությունը (վիճակում մնալը), եւ հատկանիշները փոխարկելի են: Օրինակ` մեծ, մեծացած, կամ անվանում (կառավարում, ևն), որը կարող է ե՛ւ վիճակ (գոյական) լինել, ե՛ւ վիճակի փոփոխություն (բայաձեւ): Հայտարարություն բառը կարող է նշանակել ե՛ւ առարկա (պատին կպցրած հայտարարություն), ե՛ւ գործողություն (կարանտին հայտարարել). երկու դեպքում էլ բառը գոյական է: Հայտարարություն եւ հայտարարել բառաձեւերը հոմանիշներ են:

Վերոբերյալ բարդությունների ամփոփիչ ցակում կավելացնենք եւս մի քանի օրինակ`

1. Տարբեր իրույթների հոմանիշություն` մեծ եւ մեծացած, հայտարարություն եւ հայտարարելը

2. Տարբեր իրույթների համանունություն` արագ մեքենա, արագ վազել. անվանում (նոր անվանում, նա անվանում է) Մեքենան սլանում էր ընդդեմ քամու հոսանքին. ՄԲ⩴ADV + GEN + DAT:  Մեքենան սլայքարում էր ընդդեմ քամու հոսանքի դեմ. ԳԲ⩴ADJ + GEN + REV (հոսանք բառի հակադարձական հոլով)

3. Բազմասեռություն` տարբեր խոսքի մասերին հատուկ բառաքերականական հատկությունների կրում`

   1. գոյականաբար գործածվող ածական, թվական, բայ` կարմիրը, մեկը, մոտենալը: Դիտարկում. Կարմիր բառը` որպես գույնի անվանում, գոյական է: Նման Դիտարկում կարելի անել նաեւ մեծ (չափի անվանում), վերեւ (դիրքի անվանում), ևն: Մեկը բառաձեւը գործածվում է նաեւ անհատ, անձնավորություն ինչպես նաեւ [հեռացված] ենթակա` Մեկն ասի, այդ ինչ ես անում, իմաստներով

      1. դերբայական գոյականներ (գերունդիում)` փոխանցելիք (սա կարող որոշչային/ածականական իմաստով գործածվել`փոխանցելիք գումար), փոխանցում (Անդրեասյանը փոխանցում է գնդակը Իշտոյանին: Ճշգրիտ եւ սուր փոխանցում գոո՜ոոլ:}

   2. դերածականներ` փոխանցող, փոխանցած, փոխանցելի. Սովորական ածականից տարբերվում է կրավորական միջածանց ստանալու հատկությունով` փոխանցվող, փոխանցված, փոխանցվելի.

4. Ածականաբար (որպես որոշիչ) գործածվող գոյականի հոլովաձեւ կամ բայաձեւ` բեղով (բեղավոր) մարդ, ուշացած գնացք,

5. Որպես կապ գործածվող

   1. ածական` հավասար. Հրդեհին հավասար {ՈԲ, EQU` Համարժեքական հոլով} վնաս, Անձրեւն ու կարկուտը վնասում էր շինությանը հրդեհին հավասար (ՄԲ): Առաջին նախադասության մեջ հավասար-ը կարելի է ածական համարել` ՈԲ գլխավոր անդամ, կամ կապ, որով կամվում է հրդեհ բառի համարժեքական հոլովաձեւ

   2. մակբայ` հետո

   3. գոյական` ընթացքում, գծով, հետեւից, ևն

Գրականություն

Խոսքի մասեր

Ա. Հայրապետյան. (2022) Բնական խոսքի ընդհանրական ներկայացման մի տարբերակի մասին. Agoulis, Concord, (ավ­տո­ռե­ֆե­րատ).

Հ. Բարսեղյան. (1980) Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Երևանի համալս. հրատ. Ե. `

Մի բան, որ հակասում է լեզվի իրական պատկերին: Գ. Ջահուկյանն առանձնակի ուշադրություն է դարձնում «աներևույթը» կամ անորոշ դերբայը բայի դիմավոր ու անդեմ բոլոր ձևերի նախաձև համարելու վերաբերյալ Մրքուզի արտահայտած հետևյալ ուշագրավ կարծիքին: «Եւ զայս ևս ճշգրտիւ իմա, զի իսկական քերական ութիւն է աներևոյթն բայ, զի ի նմանէ ելանեն ամենայն բայք ամանակականք, և ընդունելութիւնք և անուանք ստորոգականք և ոչ իսկականք, որպէս Պետրոս, երկինք, երկիր և նմանք սոցին, այլ որ ինչ նախկինց ենթակայից ելանեն, որպէս սուրբ, մաքուր, արդար և նմանք սոցին, այսոցիկ ինքնագոյնն է աներեւոյթն որբար՝ սրբել, և նոյնս թէ կամիցիս անուն յօրինել, լինի սուրբ. և թէ կամիցիս առնել սահմանական ներգործական, լինի սրբեմ. և նոյն աներւևոյթ եթէ կամիցիս առնել ընդունելութիւն ներկայ ներգործական, լինի սրբող, կրաւորական սրբելի, իսկ թե իցէ բառ ինչ ընդմիջական ներգործակերպ որպէս բողոքել, լինի ընդունելութիւն բողոքիչ, իսկ թէ կրաւորակերպ, իլն լի լինի, որզան աներևոյթ՝ նայիլ, իսկ ընդունելութիւն՝ նայեցեալ: Եւ այսպէս ամենեցունց ծնող երևի աներևոյթ բայն»: Այսպիսով, ըստ Մրքուզի, սրբել բայից են սկզբնավորվում կամ ծնվում ոչ միայն սռբեմ, սռբող, սռբելի և այլ դիմավոր ու անդեմ («ընդունելութիւն») ձևերը, այլև սուրբ ածականը:

Վե­րա­նա­յում­նե­րի պատ­մու­թյուն

Անուն	Ամսաթիվ	Փոփոխման նկարագրությունը	Տբրկ
Արամ Հայրապետյան	07/23/23	Նախնական տարբերակ	0.1
Արամ Հայրապետյան	06/15/26	Ավելացրի օրինակներ Խոսքի մասերի սահմանազերծումը հատվածում, դրանց մեկնաբանությունները	0.2

Home