Դերանուն
Դերանվանական ձեւեր
Նկատի ունենալով դերանունների բառային այս առանձնահատկությունը շատ լեզվաբաններ դերանունները համարում են որպես «...երևույթներն ու ընկալումները ըստ նրանց խոսողի նկատմամբ ունեցած հարաբերության նշանակող «ցուցական» բաոեր» (Բարսեղյան, 1980 : 498)։ Բնագրում Վինոգրադովը այդ գաղաբարը վերագրում է Ա.Պոտեբնյայի ուսմունիքին, որը հետեւելով Հ. Շտայնթալին, առաջարկում հետեւել այսպիսի երկշաքիլ կարգավորմանը (տես` Հավելված հատվածում): Սակայն, այս միտքը չհաջողվեց գտնել ոչ Ա.Պոտեբնյայի ոչ էլ Հ. Շտայնթալի աշխատություններում: Հետեւաբար մենք այս պնդումը կհամարենք Վինոգրադովի կողմից Պոտեբնյայի և Շտայնթալյան տեսակետի պատմագրական վերակառուցում, այլ ոչ թե նրանց դրույթների անուղղակի մեջբերում։
Տարօրինակ է, որ մինչ օրս ոչ ոք դերանունները չի դիտարկում որպես մի խոսքի մաս, որը ոչ թե սոսկ միավորում է «իրական» անունների ամենավերացական փոխարինումները, այլ որպես լեզվական հաղորդակցման գործընթացում ընդգրկված անձանց եւ նրանց անմիջական շրջակայքի հարաբերական իրադրուությունը նկարագրող անուններ (անվանումներ):
Դերանունները խոսողին` ես, լսողին` դու, եւ հաղորդակցամ կայքից հեռու գտնվող անձի` նա, համապատասխանող անվանումներ են: Սրանց հոգնակի տարբերակները` մենք, դուք, նրանք, նշակում են համայնքին (լայն իմաստով` ազգություն, հարեւանություն, երկրի բնակչություն, մասնագիտական խումբ, այլ խոսողին ընդգրկող խումբ) խմբեր, որոնց պատկանում են խոսողը, լսողը, եւ երրորդ անձիք: Այս վեց դերանունները ինքս, ինքդ, ինքը, իմոնք, ևն ձեւերի հետ կազմում են անձնական դերանունների ենթադասը:
Այս, այդ, այն, սա, դա, նա դերանուններով նշանակվում են խոսողի, լսողի, եւ երրորդ անձի շուրջ գտնվող իրերը: Այս եւ անձնական դերանունները կազմում են գոյականական կամ գոյական-դերանունների դասը:
Նմանապես կառուցվում են ածական եւ մակբայական դերանուների դասերը` այսպիսի, այդպիսի, այնպիսի, ևն եւ այսպես, այդպես, այնպես, այստեղ, այդտեղ, այնտեղ, այսքան, այդքան, այնքան, ևն համապատասխանաբար:
Փոխադարձ դերանունները մակբայներ են, բայց հոլովվում են (!?): Միմիանց-ը թվում է թե միմիանք [գոյություն չունեցող] բառի սեռական հոլովն է: Պետք է ուսումնասիրել բնութագրերի օգնությամբ:
Հավելված
Виноградов-ը իր մենագրության (Виноградов, 1947) § 3, Местоимения как особый лексико-семантический тип слов հատվածում գրում է`
Семантическая характеристика местоимений в современной русской грамматической литературе односторонняя. Она уводит если не назад, то в сторону от плодотворных идей Потебни. А. А. Потебня, вслед за Штейнталем, учил, что когда-то все слова делились на два лексико-семантических типа: 1) на слова «качественные», отражавшие действительность в ее конкретных признаках, и 2) на слова «указательные», означавшие явления и восприятия указанием на их отношение к говорящему лицу. Указательные слова составляли особый грамматический класс местоимений. Но затем в процессе эволюции грамматического строя местоимения слились с такими частями речи, как глагол, существительное, прилагательное, наречие, и растворились в них. Потеряв свою грамматическую определенность, местоимения, по Потебне (и его первоисточнику — Штейнталю), сохранили своеобразие своей семантической природы как слова относительные, указательные и субъективные. Они не называют предметов, качеств, обстоятельств и других явлений действительности, а указывают или намекают на них. И все же местоимения, по словам Потебни, нельзя безоговорочно объявить формальными словами. Среди местоимений есть слова и вещественные, конкретные, и вещественно-формальные (например, указательные тот, этот), и чисто формальные (например, я, ты и т. д. при прошедшем времени глагола). Потебня подчеркивал возможность и позднейшего образования местоимений от имен с «качественными корнями»; ср. нем. man в man spricht, фр. on в on parle (17). Таким образом, Потебня думал, что местоимения не составляют особой части речи, но представляют собою своеобразный лексико-семантический тип слов, в котором — при ближайшем анализе — можно наметить отдельные, более мелкие лексические классы и группы. Акад. Овсянико-Куликовский — вопреки Потебне — вернулся к мысли Ф. Беккера о «формальности», «малознаменательности», «незнаменательности» всех вообще местоимений. Эта точка зрения нашла дальнейшее развитие в синтаксических системах акад. А. А. Шахматова и проф. А. М. Пешковского. А. М. Пешковский писал, что у местоимений совсем нет вещественного значения, а что у них и основное значение формальное и добавочное формальное. Получается, так сказать, «форма на форме» (18). При характеристике местоимения А. М. Пешковский смешивал понятия формальности и отвлеченности. Он доказывал отсутствие резких границ между местоимениями и неместоименными словами (ср., например, выдвинутые Пешковским параллели: иной, другой и оригинальный, особенный, исключительный; сам и отдельный, изолированный и т. п.; всякий, каждый и общий, подобный; весь, целый и совокупный, совместный, и т. п.) и отсюда заключал: «Местоимениями принято называть просто слова с предельно отвлеченным значением... субъективно-объективного типа... Поскольку эта „предельность“ исчезает и отвлеченность убывает, слово из местоимения делается неместоимением (ср.: собственность, особняк, особо...; таковский, потакать); поскольку же отвлеченность возрастает, слово неместоименное приближается к местоименным и при достижении предела делается местоимением. И всегда между той и другой областью живут „кандидаты“ на ту или другую должность...» (19)
Հավելված
Այս հատվածում քառակուսի փակագծերում տրվում են (Բարսեղյան, 1980) էջերը: Մեջբերումները չակերտավորված չեն: Բնագրից տարբերվող խմբագրումները եւ փոփոխումները` հեռաումները կարճեցնելու նպատակով, ավելացումները պարզաբանելու նպատակով, եւ ֆորմատավորումը ընդգելու համար, արձանագրված են փակագծերում Ա.Հ. նախանիշով:
Մշակումներ
Դերանունը հակադրվում է անվանը և սրա հետ կազմում է գոյականի մի ենթատեսակը։ Ուրեմն Մ. Աբեղյանը այստեղ ճանաչում է միայն գոյական դերանուններ, չորս տարատեսակներով անձնական, ցուցական, հարաբերական, փոխադարձ։ Մյուս դերանունները, որոնք նախորդների մոտ «միջական» անուններ էին, ըստ շարահյուսական գործառության, բաշխված են գոյական և ածական անունների ենթատեսակների վրա հարցական և անորոշ անուն կամ մականուն տարբերակմամբ։ Այլևս առանձին խոսքի մաս կամ բառատեսակ չեն համարվում դերբայները։ Սրանցից անորոշը մտցված է գոյականի մեջ, իբրև անվան մի տարատեսակ բայանուն, իսկ մնացածները անկատար, ապառնի, անցյալ (վաղակատար և հարակատար) ենթակայական, դրված են ածականի տակ) որպես բայածականներ։ Մ. Աբեղյանի «Աշխարհաբարի քերականության» մեջ թերևս ամենավիճելին գնում, գնալիս, գնացել բայաձևերը բայածականներ համարելու պնդումն է, որ անգամ շարահյուսական մոտեցմամբ չի հիմնավորվում և հեղինակին առիթ է տվել հետագայում իր այդ մոտեցման վերանայմանը [էջ 171]:
Դերանվան իր այս ըմբռնման համապատասխան, Սևակը այդ խոսքի մասը սահմանում է այսպես. «Դերանուն կոչվում են այն բառերը, որոնք ցույց են տալիս առարկա, հատկանիշ, թիվ և թվական կարգ առանց տարբերակման իբրև նրանց ընդհանուր անուն»[1]։ [էջջ 223-4]
«Հանրածանոթ իրողություն է,— գրում է Գ. Սևակը,—֊ որ ռուս ֆորմալիստներն էլ (Պեշկովսկի, Ուշակով, Շապիրո, Ավանեսով, Դողել և այլն) բառերի ձևից ելնելով' դերանունները, թվականները դիտում էին իբրև գոյական, ածական, մակբայ խոսքի մասերի յուրահատուկ տեսակներ, հայտնի են նաև նրանց существительные местоимения, прилагательные местоимения, существительные числительные, прилагательные числительные և այլ հորջորջումները, որոնք համեմատ են պրոֆ. Մ. Աբեղյանի գոյական֊դերանուն, գոյական-թվական, ածական֊դերանուն և այլ «տերմիններին» (էջ 204)։
Գրականություն
Виноградов В. В., Русский язык, Москва, 1947, 1972:
Բարսեղյան Հ. Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Երևանի համալսարանի հրատարակություն. Ե., 1980
[1] Գ. Սևակ, Ժամանակակից հայոց լեզվի դասընթաց, 1955, էջ 248։
Comments