Թվական

Խոսքի մաս

Այստեղ քա­ռա­կու­սի փա­կագ­ծե­րում տրվում են (Բար­սե­ղյան, 1980) է­ջե­րը: Մեջ­բե­րում­նե­րը չա­կեր­տա­վոր­ված չեն: Բնագ­րից տար­բեր­վող խմբագ­րում­նե­րը եւ փո­փո­խում­նե­րը` հե­ռա­ում­նե­րը կար­ճեց­նե­լու նպա­տա­կով, ա­վե­լա­ցում­նե­րը պար­զա­բա­նե­լու նպա­տա­կով, եւ ֆոր­մա­տա­վո­րու­մը ընդ­գե­լու հա­մար, ար­ձա­նագր­ված են փա­կագ­ծե­րում Ա.Հ. նա­խա­նի­շով:

Մշա­կում­ներ

«Չճշգրտվեց թվա­կա­նի տե­ղը ա­նուն­նե­րի շար­քում։ Մինչև Այտր­նյա­նի քե­րա­կա­նու­թյան հրա­պա­րակ գա­լը թվա­կա­նը դեմք կամ դի­մա­յին հատ­կու­թյուն չար­տա­հայ­տող դե­րա­նուն­նե­րի հետ «մի­ջա­կան ա­նունք» կոչ­մամբ, մտցվում է ա­նուն խոս­քի մա­սի մեջ իբրև նրա եր­կու հիմ­նա­կան տե­սակ­նե­րից' գո­յա­կան և ա­ծա­կան անուն­նե­րից ան­ջատ­վող և ան­վան ու դե­րան­վան մի­ջին դիրքի բա­ռա­տե­սակ։ «Մի­ջա­կան ան­վան» բա­ռե­րը, այս թվում, ու­րեմն, և թվա­կան­ներն «Իբրև թե ան­վան և դե­րան­վան մեջ տե­ղը կը սեպ­վին» (Ա­ւետիքե­ան, 1815 : 32)։ Այ­տը­նյանր թվա­կանն ա­ռանձ­նաց­նում է «մի­ջա­կան ա­նուն»-ներից» և, ա­նուն խոս­քի մա­սի եր­կու հիմ­նա­կան են­թա­տե­սակ­նե­րից` գոյա­կա­նից և ա­ծա­կա­նից զատ, ըն­դու­նում է սրանց ստո­րա­դաս­վող ե­րեք տի­պի ա­նուն­ներ ևս, դրանք են' «1. հա­տուկ ան­վանք 2. թվա­կան ան­վանք և 3. մաս­նա­կան ան­վանք» (Այ­տը­նյան, 1866 : 28)։ Սա­կայն նա­խորդ քե­րա­կան­նե­րի պես Այ­տը­նյանն էլ թվա­կա­նը հա­մա­րում է ա­ծա­կա­նի տա­րա­տե­սակ։ Այս մա­սին նա գրում է. «Ա­սոնք (թվա- կան­նե­ը­ը— Հ.Բ.) ամենքն ալ ա­ծա­կան են, ա­նոր հա­մար ալ ի­րենց գոյակա­նեն ա­ռաջ կը դրվին և ան­հո­լով կր մնան. Եր­կու ձեռ­քով, հինգ հա­րյուր հոգ­վո, Չոր­րորդ տա­րի, Տաս­նա­կան կտոր» (Այ­տը­նյան, 1866 : 32)» (Բար­սե­ղյան,  1980 : 150)։

Հան­րա­կա­նու­թյուն մայ­րե­նի լեզ­վի» աշ­խա­տու­թյան մեջ Ստ. Պա­լա­սա­նյանն իր նա­խորդ­նե­րի զա­նա­զա­նած 9 խոս­քի մա­սե­րին ա­վե­լաց­նում է 10-րդը' թվա­կան ա­նու­նը։ Գո­յա­կան և ա­ծա­կան ա­նուն­նե­րի միջև ըն­կած «մի­ջակ» կամ «մի­ջա­կան» ա­նուն­նե­րից նա ա­ռանձ­նաց­նում է թվա­կան­ներն, իբրև գո­յա­կան և ա­ծա­կան ա­նուն­նե­րից տար­բեր մի եր­րորդ ա­նուն խոս­քի մաս, իսկ մնա­ցած «մի­ջակ ա­նուն­նե­րը» բաշ­խում է դե­րա­նուն­նե­րի վրա' Դի­ո­նի­սիոսի և նրա թարգ­մա­նու­թյան հայ մեկ­նիչ­նե­րի ըն­դու­նած ա­նուն և դե­րա­նուն խոս­քի մա­սե­րին տա­լով հա­մա­րյա այ­սօր­վա տես­քը։ Նա թերևս ա­վան­դա­պահ է մնում մի­այն դեր­բա­յի ըմբռն­ման հար­ցում [էջ 157-8]:

Գո­յա­կա­նի նյու­թա­կան և մտա­վոր (վե­րա­ցա­կան), շնչա­վոր և ան­շունչ, հա­սա­րակ և հա­տուկ տա­րա­տե­սակ­նե­րի, ա­ծա­կա­նի ո­րա­կա­կան և հա­րա­բե­րա­կան, թվա­կան­նե­րի քա­նա­կա­կան և դա­սա­կան, մակ­բայ­նե­րի տե­ղա­կան, ժա­մա­նա­կա­կան, ո­րա­կա­կան և քա­նա­կա­կան տե­սակ­նե­րի ստո­րա­կար­գումն ու պար­զա­բա­նում­նե­րը այսօր էլ չեն կորց­րել ի­րենց գի­տա­կան և ու­սու­ցո­ղա­կան ար­ժե­քը։

Ինչպես աս­վեց, Պա­լա­սա­նյանն ա­ռա­ջին քե­րա­կանն էր, որ թվա­կանն ան­ջա­տեց ա­ծա­կա­նից, որ­պես ա­ռան­ձին խոս­քի մաս։ Հե­տա­գա­յում նրա հետ­ևո­ղու­թյամբ թվա­կանն ինք­նու­րույն խոս­քի մաս ճա­նա­չե­ցին նաև Հար. Թու­մա­նյանն[1] ու Գր. Վանցյա­նը[2], և այդ տար­բե­րա­կու­մը հա­յե­րե­նի քե­րա­կա­նու­թյան մեջ քա­ղա­քա­ցի­ու­թյուն ստա­ցավ [էջ 161]:

Գրա­բա­րի քե­րա­կա­նու­թյան հետ­ևու­թյամբ է, ան­շուշտ, որ Պա­լա­սա­նյա­նը ըն­դու­նում է ստա­ցա­կան դե­րան­վան ա­ռան­ձին տե­սակ, իսկ հա­րա­բե­րա­կան դե­րա­նուն է հա­մա­րում մի­այն որ դե­րա­նու­նը։ Թեև նրան հայտ­նի է և նրա կող­մից բա­ցատր­վում է թվա­կա­նի ու ա­ծա­կա­նի գո­յա­կա­նա­բար գոր­ծած­վե­լու եր­ևույ­թը, բայց այդ խոս­քի մա­սե­րը գրա­բա­րի կա­նո­նով հա­մար­վում են փո­փոխ­վող, այ­սինքն թեք­վող խոս­քի մա­սեր։ Թվա­կանն ան­ջատ­ված է ա­ծա­կա­նից, որ­պես ա­ռան­ձին խոս­քի մաս, բայց դե­րան­վան և ա­նուն խոս­քի մա­սե­րի հա­րա­բե­րակ­ցու­թյու­նը չի ճշգրտված։ Նա­խորդ շրջա­նի պես, դե­րա­նուն­նե­րը բա­ժան­վում են գո­յա­կան և ա­ծա­կան դե­րա­նուն­ների. իսկ թվա­կան դե­րա­նուն, այ­լեւ մակ­բա­յա­կան դե­րա­նունն հաս­կա­ցու­թյուն­նե­րը դեռևս չկան [էջ 162]:

«Աշ­խար­հա­բա­րի քե­րա­կա­նու­թյան» մեջ թվա­կա­նը ա­ծա­կա­նի մի տե­սակ է, որ մտցված է մա­կան­վան մեջ, իբրև սրա քա­նա­կա­կան և դա­սա­կան ի­մաս­տա­յին տա­րա­տե­սա­կը, մինչ­դեռ Պա­լա­սա­նյա­նը թվա­կա­նը հա­մա­րում է ա­ռան­ձին խոս­քի մաս [էջ 171]:

«Աշ­խար­հա­բա­րի շա­րա­հյու­սու­թյան» մեջ Ա­բե­ղյա­նը վերջ­նա­կա­նա­պես ո­րո­շել է հա­յե­րե­նի թվա­կան ա­նուն­նե­րի և դեր­բայ­նե­րի տե­ղը մյուս բա­ռա­տե­սակ­նե­րի շար­քում[3]։ Շա­րա­հյու­սու­թյան մեջ գե­րան­վան պես թվա­կանն էլ է բաշխ­ված նյու­թա­կան նշա­նա­կու­թյան բա­ռա­տե­սակ­նե­րի վրա։ Ի­մաս­տա­յին ներ­փակ խումբ կազ­մող այս բա­ռե­րը, նա­յած ի­րենց քե­րա­կա­նա­կան' բա­ռա­կազ­մա­կան և շա­րա­հյու­սա­կան հատ­կա­նիշ­նե­րի, բաշխ­վում են գո­յա­կան, ա­ծա­կան, մակ­բայ բա­ռա­տե­սակ­նե­րի վրա' դառ­նա­լով սրանց մի նոր տե­սակ կամ «երկ­րոր­դա­կան տե­սակ»' թվա­կան գո­յա­կան (տաս­նյակ, հիս­նյակ, հա­րյու­րյակ), թվա­կան ա­ծա­կան (ա­ռա­ջին, երկ­րորդ, մի, եր­կու, ե­րեք), թվա­կան մակ­բայ (եր­կիցս, ե­րիցս) ան­վան­մամբ (էջ 9)։ Նույն սկզբուն­քով վե­րո­հի­շյալ ե­րեք բա­ռա­կար­գե­րի վրա են բաշխ­վում նաև դեր­բայ­նե­րը [էջ 176]:

Ի­րենց թվի ու գոր­ծո­ղու­թյան նշա­նա­կու­թյամբ բուն ա­նուն­նե­րից ան­ջատ­վող թվա­կան­ներն ու դեր­բայ­ներն ա­ռան­ձին բա­ռա­տե­սակ կամ խոս­քի մաս չեն դառ­նում, քա­նի որ այս աս­տի­ճա­նում նրանց ի­մաս­տա­յին տար­բե­րա­կու­մը ա­նուն­նե­րից չի զու­գորդ­վում գոր­ծա­ռա­կան տար­բե­րակ­մամբ։ Այդ­պի­սի տար­բե­րա­կում կա­տար­ված է նա­խորդ աս­տի­ճա­նում, ուր թվա­կան­նե­րի ու դեր­բայ­նե­րի ար­տա­հայ­տած թվի ու գոր­ծո­ղու­թյան նշա­նա­կու­թյուն­նե­րը վերց­ված են մեկ որ­պես ինք­նա­կա գո­յու­թյուն ու­նե­ցող կամ ա­ռար­կա­յա­կան, մեկ որ­պես ոչ ինք­նա­կա հատ­կան­շա­յին, մեկ հատ­կա­նի­շի հատ­կան­շա­յին հաս­կա­ցու­թյուն­ներ, ո­րոնք էլ հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար կա­տա­րում են՞ ա­ռար­կա­յա­կան, հատ­կան­շա­յին և պա­րա­գա­յա­կան պաշ­տոն­ներ ու դրա­նով էլ մի­ա­վոր­վում են գո­յա­կան, ա­ծա­կան և մակ­բայ բառա­տե­սակ­նե­րի մեջ [էջ 191]:

Գա­լով ա­ծա­կա­նին և մակ­բա­յին, Մ. Ա­բե­ղյանն ա­ծա­կան խոս­քի մա­սի մեջ է խմբա­վո­րում քա­նա­կա­կան ու դա­սա­կան թվա­կանները, ա­ծա­կան դեր­բայ­ներն ու դե­րա­նուն­նե­րը։ Բա­ռե­րի այս­պի­սի հա­վա­քա­ծուն, պարզ է, բա­ռա­յին նշա­նա­կու­թյամբ ընդ­հան­րաց­ված չէ։ Սա­կայն Մ. Ա­բե­ղյա­նի վեր­լու­ծու­թյամբ այդ բո­լոր բա­ռե­րի նյու­թա­կան նշա­նա­կու­թյուն­նե­րը ընդ­հան­րաց­ված են և ու­նեն շատ կար­ևոր մի­աս­նու­թյուն, այդ այն է, որ սրանք բո­լորն էլ ար­տա­հայ­տում են ոչ ինք­նա­կա հատ­կա­նիշ­ներ, ուս­տի և շա­րա­հյու­սո­րեն ստո­րա­դաս­վում են գո­յա­կա­նին և դառ­նում նրա լրա­ցու­մը (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է. քա­նա­կա­կան ու դա­սա­կան թվա­կան­նե­րը ու­նեն ինք­նա­կա, հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար` գո­յա­կա­նի եւ ա­ծա­կա­նի,  հատ­կա­նիշ­ներ եւ չպի­տի ստո­րա­դաս­վեն գո­յա­կա­նին և դառնան նրա լրա­ցում: Օ­րի­նակ` ա) Տա­սը մեծ է յո­թից. ա­ռա­ջի­նը են­թա­կա­յա­կան գո­յա­կա­նա­կան բա­ռա­կա­պակ­ցու­թյան գլխա­վոր ան­դամն է, իսկ երկ­րոր­դը` խնդրա­յին. բ) Յո­թե­րորդ մար­զի­կը տաս­նե­րորդ մաս­նակ­ցից ա­րագ է վա­զում. եր­կուսն էլ ա­ծա­կան­ներ են, ո­րոնք, ինչ­պես ո­րե­ւէ ա­ծա­կան կա­րո են գո­յա­կանաբար գոր­ծած­վել` Յո­թե­րորդ մար­զի­կը տաս­նե­րորդից ա­րագ է)։ Իսկ որ թվա­կան­նե­րը թվա­յին հատ­կա­նիշ են ցույց տա­լիս (Ա.Հ. ին­չի՞ հատկա­նիշ, ո՞ր ա­ռար­կա­յի հատ­կա­նիշ` այս հար­ցի ճիշտ պա­տաս­խա­նը կա­րե­վոր է) և ոչ ո­րա­կա­կան, իսկ ա­ծա­կան դե­րա­նուն­ներն էլ հատ­կա­նիշ չեն ան­վա­նում, այլ մատ­նան­շում են, սրանք հե­ղի­նա­կի հա­մար խոս­քի­մա­սա­յին տար­բե­րա­կիչ հատ­կա­նիշ­ներ չեն։

Այս հար­ցում կա­րե­լի է վի­ճել Ա­բե­ղյա­նի հետ, և շա­տե­րը վի­ճել և շա­րու­նա­կում են վի­ճել։ Բայց այս­տեղ էլ վի­ճե­լուց ա­ռաջ հարկ կլի­նի պա­տաս­խա­նել ո­րոշ հար­ցե­րի։ Ինչ­պես, օ­րի­նակ, այն հար­ցին, թե նրան քննա­դա­տող­նե­րը, որ բա­ռա­յին տար­բեր նշա­նա­կու­թյան թվա­կան­նե­րը, դեր­բայ­ներն ու դե­րա­նուն­նե­րը ա­ծա­կան հա­մա­րե­լը Մ. Ա­բե­ղյա­նի կող­մից դի­տում են որ­պես սոսկ շա­րա­հյու­սա­կան հի­մուն­քով կա­տար­ված ա­նըն­դու­նե­լի, այլև ոչ գի­տա­կան խմբա­վո­րում, ի՞նչ սկզբուն­քով են մեկ մակ­բայ խոս­քի մա­սի մեջ մի­ա­վո­րում լեզ­վամ­տա­ծո­ղու­թյամբ իսկ մի­ան­գա­մայն տար­բե­րակ­ված (ինչպե՞ս, ինչ­քա՞ն (որ­քա՞ն), ե՞րբ, ո՞ւր տրա­մա­բա­նա­կան (Ա.Հ.?) տար­բեր հար­ցե­րի պա­տաս­խա­նող) ժա­մա­նա­կա­յին, տե­ղի և այլ նշա­նա­կու­թյան ո­րա­կա­կան, քա­նա­կա­կան` հայ­րա­բար, ա­րագ-ա­րագ, բազ­միցս, շատ-շատ, քիչ-քիշ, ե­ո­ա­կի, ուշ, շուտ, հի­մա, ներ­քուստ, վեր, հե­ռու և այլ բա­ռեր։ Պա­տաս­խա­նը պարզ է, սրանց խմբա­վո­րո­ղը այդ բա­ռե­րի հատ­կա­նի­շի հատ­կա­նիշ նշա­նա­կե­լու խոս­քի­մա­սա­յին նշա­նա­կու­թյունն է և սրանց բոլորի պա­րա­գա­յա­կան գոր­ծա­ռու­թյու­նը։ Ե­թե այս­պի­սի բա­ռախմ­բա­վո­րու­մը կա­րե­լի է ան­վա­նել բա­ռա­քե­րա­կա­նա­կան սկզբուն­քով կա­տար­ված խմբա­վո­րում է իսկ մեր կար­ծի­քով, դա ի­րա­կա­նում ա­վե­լի շուտ քե­րա­կա­նա­կան սկզբուն­քով կա­տար­ված խմբա­վո­րում է, ա­պա Մ. Ա­բե­ղյա­նի' ա­ծա­կան խոս­քի մա­սի տար­բե­րակ­ման հի­մունքն ա­վե­լի շուտ կա­րե­լի է բա­ռա­քե­րա­կա­նա­կան հա­մա­րել, մա­նա­վանդ որ ա­ծա­կա­նի ներ­սում այն­քան ի­մաս­տա­յին խայ­տաբ­ղե­տու­թյուն չկա, որ­քան մակ­բա­յի ներ­սում։

Կար­ծես ա­վե­լի վի­ճե­լի է թվում բուն թվա­կան­նե­րը թվա­կան ա­ծա­կան (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է) հա­մա­րելը, բայց այդ հար­ցում էլ Մ. Ա­բե­ղյա­նի մո­տե­ցու­մը մի­ան­գա­մայն տրա­մա­բա­նա­կան է։ Թվա­կան­նե­րի դիր­քը հնդեվ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րի խոս­քի մա­սե­րի շար­քում ընդ­հան­րա­պես ո­րո­շա­կի չէ։ Այդ վե­ճը մի­այն հա­յե­րե­նին վե­րա­բե­րող վեճ չէ։ (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է)

Ա­հա թվա­կան­նե­րի մա­սին ար­տա­հայտ­ված այս կար­գի կար­ծիք­նե­րից մե­կը՝ «Թվա­կան­ներն օժտ­ված չեն խոս­քի մա­սի վառ (ярко) ար­տա­հայտ­ված հատ­կա­նիշ­նե­րով և տար­բեր լե­զու­նե­րում գրա­վում են տար­բեր դիրք։ Այն լե­զու­նե­րում, որ­տեղ նրանք չու­նեն դերա­նուն­նե­րից մի­ան­գա­մայն ո­րո­շա­կի քե­րա­կա­նա­կան տար­բե­րու­թյուն­ներ, ինչ­պես, օ­րի­նակ, թուր­քա­կան լե­զու­նե­րում, ա­ո­ան­ձին խոս­քի մաս չեն կազ­մում, հնդեվ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րում դա­սա­կան թվա­կան­նե­րը ա­ծա­կան­ներ են (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է), իսկ քա­նա­կա­կան­նե­րը լե­զու­նե­րի մեծ մա­սում ու­նեն ինչ­պես ձևա­բա­նա­կան (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է), այն­պես էլ շա­րա­հյու­սա­կան մի քա­նի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­ներ, և պետք է ճա­նաչ­վեն որ­պես ա­ռան­ձին խոս­քի մաս։ Բայց մի քա­նի­սում, ինչ­պես լիտ­վե­րե­նում, սանսկ­րի­տում ո­րոշ թվա­կան­ներ (լիտ­վե­րե­նում' մինչև տա­սը, սանսկ­րի­տում` մինչև 20) ու­նեն ա­ծա­կա­նի քե­րա­կա­նա­կան հատ­կա­նիշ­ներ, մյուս­նե­րը' գո­յա­կա­նի և ա­ռան­ձին խոս­քի մաս չեն կազմ ում»[4]։

Պարզ չէ՞, որ այս կամ այն լեզ­վի քե­րա­կա­նա­կան կա­ռուց­ված­քի բնու­թագր­ման տե­սա­կե­տից ընդ­հան­րա­պես, իսկ խոս­քի մա­սե­րի վեր­լու­ծու­թյան տե­սա­կե­տից' մաս­նա­վո­րա­պես, ա­ռար­կա­նե­րի թվա­յին հատ­կա­նիշ ցույց տվող (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է) բա­ռե­րը ի­մաս­տա­յին մի բառախմ­բում ներ­կա­յաց­նե­լուց ոչ պա­կաս կար­ևոր է պար­զել նաև այն, թե այդ բա­ռե­րը շա­րա­հյու­սա­կան և ձևա­բա­նա­կան ինչ փոխ­հա­րա­բե­րու­թյան մեջ են լեզ­վի մյուս բա­ռա­տե­սակ­նե­րի հետ։

Ա­սել, թե աշ­խար­հի բո­լոր լե­զու­նե­րում հին­գը հինգ է, իսկ հա­րյու­րը' հա­րյուր, և սրանք մի բա­ռա­տե­սակ են կազ­մում, դեռ շատ բան չի նշա­նա­կում, բայց ի­մա­նալ, որ լիտ­վե­րե­նում մինչև տա­սը, իսկ սանսկ­րի­տում մինչև 20-ը թվա­կան ա­ծա­կան են, իսկ մյուս քա­նա­կա­կան­նե­րը թվա­կան գո­յա­կան, կամ, ա­սենք, ի­մա­նալ, որ պարս­կե­րե­նում թվա­կան-գո­յա­կան կա­պակ­ցու­թյան մեջ հո­լով­վող ան­դա­մը ոչ թե գո­յա­կանն է (քսան ա­շա­կեր­տի, 20 ա­շա­կեր­տից), այլ թվա­կա­նը («ա­շա­կերտ քսա­նի», «ա­շա­կերտ քսա- նից»), նշանա­կում է ի­մա­նալ այդ լե­զու­նե­րի կա­ռուց­ված­քի այն բնո­րոշ կող­մե­րը, ո­րոնք կապ­ված են թվա­յին հատ­կա­նիշ ցույց տվող (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է) բա­ռե­րի հետ։

Հետ­ևա­բար շա­րա­հյու­սո­րեն ա­ծա­կա­նին նույ­նա­ցող հա­յե­րե­նի թվա­կան­նե­րը կա­րող են հա­մար­վել ա­ծա­կա­նի մի տա­րա­տե­սակ, և Մ. Ա­բե­ղյա­նը այս հար­ցում էլ իր մո­տեց­մամբ չի խախ­տում բա­ռե­րը խոս­քի մա­սե­րի բա­ժա­նե­լու ո՛չ բա­ռա­քե­րա­կա­նա­կան և ո՞չ էլ, մա­նա­վանդ, քե­րա­կա­նա­կան սկզբուն­քը [էջջ 197-9]:

Ս. Աբ­րա­հա­մյա­նի այս մեկ­նա­բա­նու­թյան մեջ ա­նո­րոշ է մնում" «խոս­քի մա­սե­րի ան­ցյա­լի ըմբռ­նու­մը» ձևա­կեր­պու­մը, և թույլ են տրվում պատ­մա­կան ո­րոշ անճշ­տու­թյուն­ներ։

Պարզ­վում է, որ Ա. Ղա­րի­բյա­նի և Գ. Սևա­կի հիմ­նա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը հա­յե­րե­նի խոս­քի մա­սե­րի ուս­մուն­քի պատ­մու­թյան մեջ ե­ղավ այն, որ նրանք խոս­քի մա­սե­րի ո­րոշ­ման հի­մունք ճա­նա­չե­ցին բա­ռե­րի ընդ­հա­նուր ի­մաստ­նե­րը (Ա.Հ. ընդգ­ծումն իմն է), իսկ այ­նու­հետև այդ սկզբուն­քի կի­րառ­մամբ «սահ­մա­նա­զատ­վե­ցին ա­ծա­կանն ու թվա­կա­նը..., որ­պես ինք­նու­րույն խոս­քի մա­սեր», «... ի­մաս­տա­յին հիմ­քի վրա դեր­բայ­նե­րը ևս ճա­նաչ­վե­ցին իբրև բա­յի ար­տա­հայ­տու­թյան ձևեր», «վե­րա­նայ­վեց դե­րան­վան տրա­դի­ցի­ոն ճա­նա­չու­մը դար­ձյալ ի­մաս­տա­յին հի­մուն­քով, և այլ խոս­քի մա­սե­րի շար­քը դաս­ված դե­րա­նուն­նե­րը մի­ա­վոր­վե­ցին մեկ խոս­քի մա­սի մեջ...»։ Եվ այս ա­մե­նը «ի­մաս­տա­յին սկզբուն­քով»։ Բայց չէ՞ որ Մ. Ա­բե­ղյանն էլ, ըստ նշա­նա­կու­թյան բա­ռե­րի դա­սա­կար­գում կա­տա­րե­լով, ստա­նում է չորս խոս­քի մաս և, դար­ձյալ ըստ նշա­նա­կու­թյան, դե­րա­նուն­նե­րը բաշ­խում է ե­րեք խոս­քի մա­սե­րի վրա, իսկ Գ. Սևակն ու Ա. Ղա­րի­բյա­նը «դար­ձյալ ի­մաս­տա­յին», այ­սինքն նշա­նա­կու­թյան սկզբուն­քով բոլոր դե­րա­նուն­նե­րը մի­ա­վո­րում են մեկ խոս­քի մա­սի մեջ' ստա­նա­լով Ա­բե­ղյա­նի ստա­ցա­ծի հա­կա­ռակ ար­դյուն­քը։ Նշա­նա­կում է' դեռ քիչ է ա­սել «ըստ նշա­նա­կու­թյան», կամ «ըստ ընդ­հա­նուր ի­մաս­տի», պետք է պար­զել, թե այդ ո՞ր նշա­նա­կու­թյան մա­սին է խոս­քը։ Գա­լով խոս­քի մա­սե­րի ի­մաս­տա­յին դա­սա­կարգ­ման մե­թո­դին, ինչ­պես վե­րը տե­սանք, այն հայտ­նի էր և կի­րառ­վում էր քննվող ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նից շատ տաս­նա­մյակ­ներ, ե­թե ոչ հա­րյու­րա­մյակ­ներ ա­ռաջ, ո­րի լա­վա­գույն հայ ներ­կա­յա­ցու­ցիչն Ստ. Պա­լա­սա­նյանն էր։ Պա­լա­սա­նյանր նույն ի­մաս­տա­յին սկզբուն­քով թվա­կա­նը վա­ղուց էր ան­ջա­տել ա­ծա­կա­նից, որ­պես ա­ռան­ձին խոս­քի մաս, իսկ դե­րա­նուն­ներն էլ մի­ա­վո­րել որ­պես մեկ ա­ռան­ձին խոս­քի մաս, թեև գո­յա­կան դե­րա­նուն­նե­րը ա­ռան­ձին խոս­քի մաս է­ին հա­րյու­րա­մյակ­ներ ա­ռաջ։ Մեր այս ա­սած­նե­րը նոր հայտ­նու­թյուն­ներ չեն։ Թվա­կան ան­վան նվիր­ված իր մե­նագ­րու­թյան մեջ Ս. Գյուլ­բու­դա­ղյա­նը գրում է, «Պա­լա­սա­նյանր, սա­կայն, թվա­կան ա­նու­նը ներ­կա­յաց­նում է իբրև ա­ռան­ձին խոս­քի մաս... Թվա­կանն իբրև ա­ռան­ձին խոս­քի մաս ներ­կա­յաց­ված է նաև Հար. Թու­մա­նյա­նի և Գր. Վան­ցյա­նի աշ­խա­տու­թյուն­նե­րում»[5] [էջջ 206-7]:

Ինչ­պես ցույց են տա­լիս խոսքի մա­սե­րի տե­սու­թյան վե­րա­բե­րյալ վեր­ջին տաս­նա­մյա­կում ծա­վալ­ված բա­նա­վե­ճե­րի ար­դյունք­նե­րը, ռու­սա­գի­տու­թյու­նը, նա­յած տվյալ լեզ­վի կա­ռուց­ված­քի, ֆոր­մա­լիզմ ու ան­գի­տու­թյուն չի տես­նում ո չ թվա­կան­ներն ու դե­րա­նուն­նե­րը մյուս խոս­քի մա­սե­րի վրա բաշ­խե­լու, ոչ խոս­քի մա­սեր և խոս­քի մաս­նիկ­ներ տար­բե­րա­կե­լու, ոչ էլ դեր­բայ­նե­րը բա­յի հա­րա­ցույ­ցից հա­նե­լու տե­սա­կետ­նե­րի մեջ։ Դեռ ա­վե­լին, այդ տեսա­կետ­նե­րը գնա­լով լայն ճա­նա­չում ու գոր­ծա­ծու­թյուն են գտնում [էջջ 231]:

Ամ­փո­փենք։ Ա. Ղա­րի­բյա­նի և Գ. Սևա­կի քե­րա­կա­նա­գի­տա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյան շնոր­հիվ հա­յա­գի­տու­թյան մեջ գի­տա­կան ճա­նա­չում գտան խոս­քի մա­սե­րի տե­սու­թյան մի քա­նի վի­ճե­լի հար­ցե­րի հետ­ևյալ լու­ծում­նե­րը.

1. Թվա­կանն իր բո­լոր տե­սակ­նե­րով վե­րա­հաս­տատ­վեց որ­պես ա­ռան­ձին խոս­քի մաս, թեև լեզ­վա­բա­նու­թյան մեջ նրա ինք­նու­րույն խոս­քի մաս լի­նե­լու տե­սա­կան վե­ճը չի ա­վարտ­ված։

2. Դե­րա­նունն, իր ճշգրտված բա­ռա­ցան­կով, վե­րա­հաս­տատ­վեց որ­պես ա­ռան­ձին խոս­քի մաս, թեև լեզ­վա­բա­նու­թյան մեջ այդ մա­սին ե­ղած տե­սա­կան վե­ճը շա­րու­նակ­վում է։

3» Ամ­րա­ցավ և տե­սա­կա­նո­րեն հիմ­նա­վոր­վեց դեր­բայ­նե­րի' բայ խոս­քի մաս կամ բա­յաձ­ևեր հա­մար­վե­լու տե­սա­կե­տը, թեև լեզ­վա­բա­նու­թյան մեջ ա­ռան­ձին դեր­բայ­նե­րի խոս­քի­մա­սա­յին պատ­կա­նե­լու­թյան մա­սին տե­սա­կան վե­ճե­րը նույն­պես ա­վարտ­ված չեն։

4. Տե­սա­կա­նո­րեն հիմ­նա­վոր­վեց և ա­վե­լի գործ­նա­կան դար­ձավ խոս­քի մա­սե­րի ի­մաս­տա­յին կամ տրա­մա­բա­նա­կան դա­սա­կարգ­ման սկզբուն­քը, թեև շա­րու­նակ­վում է քննա­դա­տու­թյու­նը' այդ սկզբուն­քի, դա­սա­կարգ­ման մյուս սկզբունք­նե­րից ան­ջատ, հե­տեւո­ղա­կա­նո­րեն կի­րա­ռե­լու ա­նօգտակա­րու­թյան ու անհ­նա­րի­նու­թյան վե­րա­բե­րյալ [էջ 232]:

Այդ կա­պակ­ցու­թյամբ Ա­ճա­ռյանը դրում է. «Հին քե­րա­կան­նե­րը ա­ծա­կան­նե­րը բա­ժա­նում է­ին հինգ տե­սա­կի. ո­րակական, թվա­կան, ցու­ցա­կան, ստա­ցա­կան և ա­նո­րոշ: ...Մենք այս գլխում խո­սում ենք մի­այն ո­րա­կա­կան ա­ծա­կա­նի մա­սին, մյուս­նե­րը տե՛ս թվա­կա­նի և դե­րա­նուն­նե­րի բաժ­նում» (հ. 1, էջ 4-5)։

Ինչ­պես տես­նում ենք, Ա­ճա­ռյանը պար­զա­պես հետ­ևում է իր ա­սած հին քե­րա­կան­նե­րի տեր­մի­նա­բա­նությա­նը, իսկ լեզ­վի հա­մա­կար­գը ներ­կա­յաց­նե­լիս ոչ մի­այն ա­ծա­կան դե­րա­նուն­ներն էլ դե­րա­նուն է հա­մա­րում և դե­րան­վան մեջ էլ վեր­լու­ծում, այլև ա­ծա­կան խոս­քի մաս հա­մար­ված թվա­կանն էլ ա­ռանձ­նաց­նում է և քննվում իբրև ի­մաս­տա­յին բո­լո­րո­վին ինք­նու­րույն բա­ռա­կարգ անդ­րա­դառ­նա­լով նրա ծագ­մա­նը և մար­դու մտա­ծե­լու կա­րո­ղու­թյան զար­գաց­ման զու­գա­հեռ տար­բեր կա­ռուց­ված­քի ու զար­գաց­ման աս­տի­ճա՛­նի, լե­զու­նե­րի թվա­յին այ­լա­զան պատ­կե­րին [էջ 246]:

Ս. Աբ­րա­հա­մյա­նի հի­շատակած ան­վան և դե­րան­վան քե­րա­կա­նա­կան տար­բե­րու­թյուն­նե­րից մեկն էլ այն է, որ թվա­կա­նը դառ­նում է մի­այն ո­րո­շիչ, բայց ոչ պա­րա­գա, մինչ­դեռ այս­քան, այդ­քան, որ­քան և այլ թվա­կան դե­րա­նուն­նե­րը դառնում են նաև բա­յի լրա­ցում` պա­րա­գա, «օր. այս­քան մարդ, այդ­քան գիրք, այդ­քան ա­շա­կերտ, այլև' այդ­քան խո­սել, այս­քան աշ­խատ ել, որ­քան պա­րա­պեր և այլն» (էջ 45) [էջ 252]:

Հետ­ևա­բար երբ աս­վում է այս­քան մարդ և այս­քան խո­սել, այս կա­պակ­ցու­թյուն­նե­րի այս­քան-ը ա­ծա­կա­նա­կան ար­ժեք ու­նի, այս­քան խո­սել կա­րող է նշա­նա­կել՝ այս­քան ժամ, այս­քան տևո­ղու­թյամբ, կամ ուղ­ղա­կի' շատ, քիչ, (Ա.Հ. ստո­րա­կետ) կարճ, եր­կար և այլն, բայց ոչ այս­քան ան­դամ: Իսկ ե­թե այդ այս­քան-ը ի­րոք թվա­յին հաս­կա­ցու­թյուն մատ­նան­շի, ա­պա թվա­կան­նե­րի պես նա էլ կկա­պակց­վի ան­դամ բա­ռին, և կստաց­վի' այս­քան ան­գամ խո­սել, որ նշա­նա­կում է եր­կու, ե­րեք, քսան և այլն ան­դամ խո­սել [էջ 252]:

Աբ­րա­հա­մյա­նի կար­ծի­քով' «Խոս­քի մա­սե­րի տար­բե­րու­թյուն­նե­րի և ընդ­հան­րու­թյուն­նե­րի քննու­թյու­նը ցույց է տա­լիս, որ նրանց դա­սա­կարգ­ման խնդրում ա­ռա­վել մեծ տեղ պետք է տալ բա­ռե­րի ընդ­հա­նուր ի­մաս­տին» (էջ 54)։ «Մաս­նա­վո­րա­պես նյու­թա­կան ի­մաստ ու­նե­ցող խոս­քի մա­սե­րի ո­րոշ­ման հիմ­քում պետք է դնել բա­ռե­րի ընդ­հա­նուր խոս­քի­մա­սա­յին ի­մաս­տը, որ­պես դա­սա­կարգ­ման ընդ­հա­նուր հի­մունք...» (էջ 222)։ «Այդ հի­ման վրա են մի­մյան­ցից տար­բեր­վում և մի­մյանց հա­կադր­վում ա­ծա­կանն ու թվա­կա­նը, ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռերն ու ձայ­նար­կու­թյու­նը և այլն» (էջ 54) [էջջ 259-60]:

«Այս­պես, ա­ծա­կա­նը և թվա­կա­նը ի­րա­րից տար­բեր­վում են նրա­նով, թե ինչ հատ­կա­նիշ են ցույց տա­լիս, մինչ­դեռ ա­ծա­կա­նի ու գո­յա­կա­նի տար­բե­րու­թյու­նը ո­րո­շե­լիս ա­ռա­ջի­նի բուն խոս­քի­մա­սա­յին ի­մաս­տը կար­ևոր չէ. կար­ևորն այն է, որ նա ա­ռար­կա­յի հատ­կա­նիշ է ցույց տա­լիս։ Բայց բուն ի­մաս­տը բա­ցա­ռիկ կա­րե­վո­րու­թյուն ու­նի ա­ծա­կա­նի ու թվա­կա­նի բա­ժա­նու­մը կա­տա­րե­լիս, քա­նի որ նա մի­ակ չա­փա­նիշն է այդ հար­ցում» (Աբ­րա­հա­մյան, էջ 78) [էջ 268]:

Թվա­կա­նի ա­ռա­ջա­ցու­մը ըստ Ա­ղա­յա­նի «...կապ­ված է ոչ այն­քան խոս­քի մա­սե­րի ա­ռանձ­նաց­ման, որ­քան մարդ­կանց հաշ­վե­լու կա­րո­ղու­թյան զար­գաց­ման հետ» (409)։ Հետ­ևա­բար «... թվա­կան­նե­րը առանձնանում են որ­պես խոս­քի մաս ա­վե­լի ուշ, քան մյուս խոս­քի մա­սե­րը» (Էջ 410)։

Դե­րա­նուն­ներն ու թվա­կան­նե­րը ըստ ձևա­բա­նա­կան հատ­կա­նիշ­նե­րի և խոս­քի­մա­սա­յին ընդ­հա­նուր ի­մաս­տի բաշխ­վում են նա­խորդ չորս խոս­քի մա­սե­րի վրա։

Այս դա­սա­կար­գու­մը Ա­ղա­յա­նը հա­մա­րում է «խոս­քի մա­սե­րի ի­մաս­տա­յին խմբա­վո­րում» և գտնում է հե­տաքրք­րա­կան «այն տե­սա­կե­տից, որ դե­րա­նուն­նե­րի և թվա­կան­նե­րի մեջ ներ­քին դա­սա­կար­գու­մով բա­ցա­հայ­տում է զա­նա­զան խմբե­րի հա­րա­բե­րակ­ցու­թյու­նը խոս­քի մյուս մա­սե­րի հետ ըստ ի­մաս­տի։ Բայց դրա հետ մի­ա­սին նա ստեղ­ծում է խառ­նաշ­փո­թու­թյուն խոս­քի մա­սե­րի դա­սա­կարգ­ման մեջ» (էջ 113) [էջ 296]:

Ա­հա թե ին­չու բո­լոր դե­րա­նուն­նե­րին հա­վա­սա­րա­պես վե­րագր­վում են գո­յա­կա­նի, ա­ծա­կա­նի, թվա­կա­նի և մակ­բա­յի խոս­քի­մա­սային ի­մաստ­ներ, իսկ հե­տո Էլ սրանք դե­րան­վան հա­մար է­ա­կան հատ­կա­նիշ կամ խոս­քի­մա­սային ի­մաստ չեն ճա­նաչ­վում, և Ա­ղա­յա­նի կազ­մած ի­մաս­տա­յին դա­սա­կարգ­ման տախ­տա­կը մաքրվում է այս +/- նշա­նից և նրա բե­րած վե­րո­հի­շյալ հա­կա­սու­թյուննե­րից [էջջ 307-8]:

Իմաս­տա­յին հա­կադ­րու­թյան եր­րորդ աս­տի­ճա­նում ստա­նում է ա­ո­ար­կայ­նու­թյուն-ո­րա­կայ­նու­թյուն հա­կադ­րու­թյու­նը, ուր ո­րա­կայ­նու­թյան հատ­կա­նի­շով բնու­թագր­ված են գո­յա­կա­նին, որ­պես ա­ռար­կա­յա­կան նշա­նա­կու­թյան բա­ռի, հա­կադր­վող հատ­կան­շա­յին բո­լոր բա­ռե­րը` բայ, ա­ծա­կան, թվա­կան, մակ­բայ։ Դա­սա­կարգ­ման 6-րդ աս­տի­ճա­նում ա­ծա­կա­նի և թվա­կա­նի հատ­կան­շա­յին հա­կադ­րու­թյու­նը ձևա­կերպ­ված է ո­րա­կա­յին հատ­կա­նիշ-քա­նա­կա­յին հատ­կա­նիշ (էջ 126), այ­սինքն այս­տեղ էլ ո­րա­կայ­նու­թյու­նը հա­կադր­վում է քա­նա­կայ­նու­թյան։

Եր­կատ­ման 5-րդ աս­տի­ճա­նում մակ­բա­յը ա­ծա­կա­նից և թվա­կա­նից ան­ջա­տող հատ­կա­նիշ է հա­մար­ված ինք­նա­կա հատ­կա­նիշ- զու­գոր­դող հատ­կա­նիշ հա­կադ­րու­թյու­նը։ Ե­թե զու­գոր­դող հատ­կա­նիշ ան­վամբ կա­րե­լի է բնու­թագ­րել մակ­բա­յը որ­պես հատ­կա­նի­շի վրա դրվող, ուս­տի նրան զու­գոր­դող հատ­կա­նիշ, ա­պա ինք­նա­կա հատ­կա­նիշ ան­վա­նու­մը, որ­պես ա­ծա­կա­նի և թվա­կա­նի ի­մաս­տա­յին հատ­կա­նի­շի ան­վա­նում, շատ անն­պա­տա­կա­հար­մար և շփո­թեց­նող է։ Ա­ղա­յանն ի­զուր է իր իսկ բա­նիցս գոր­ծա­ծած «առարկա­յի հատ­կա­նիշ — հատ­կա­նի­շի հատ­կա­նիշ» ձևա­կեր­պու­մը փո­խա­րի­նել «ինք­նա­կա հատ­կա­նիշ—զու­գոր­դող հատ­կա­նիշ» ձևա­կեր­պու­մով։

Զու­գոր­դող հատ­կա­նիշ կամ հատ­կա­նի­շի հատ­կա­նիշ ար­տա­հայ­տող բա­ռե­րի ա­ռանձ­նա­ցու­մը հատ­կա­նիշ ցույց տվող բա­ռե­րից թե՛ Ս. Աբ­րա­հա­մյա­նի, թե՛ Ա­ղա­յա­նի դա­սա­կարգ­ման մեջ կա­տար­վում է եր­կատ­ման ա­վե­լի բարձր աս­տի­ճա­նում, քան ա­ծա­կա­նի և թվա­կա­նի տար­բե­րա­կումն ի­րա­րից: Այն­պես որ մակ­բայ խոս­քի մա­սի ա­ռանձ­նա­ցումն ու ճա­նաչ­ման ըն­թաց­քը նա­խոր­դում են ա­ծա­կա­նին ու թվա­կա­նին մինչ­դեռ պի­տի լի­նի հա­կա­ռա­կը։

«Ժա­մա­նա­կա­կից հա­յե­րե­նի հո­լո­վու­մը և խո­նար­հու­մը» աշ­խա­տու­թյան մեջ ճշգրտե­լով «Լեզ­վա­բա­նու­թյան նե­րա­ծու­թյան» մեջ ար­տա­հայ­տած իր կար­ծի­քը' Ա­ղա­յանր ձայ­նար­կու­թյուն­ներն ան­ջա­տում է հաս­կա­ցու­թյուն կամ նյու­թա­կան նշա­նա­կու­թյուն ցույց տվող բա­ռե­րից և մի­ա­վո­րում է «ոչ հաս­կա­ցա­կան ի­մաստ» ու­նե­ցող այլ կար­գի բա­ռե­րին [էջջ 309-10]:

Ար­դի հա­յե­րե­նի թվա­կան ան­վան բա­ռա­քե­րա­կա­նա­կան ընդ­հա­նուր նկա­րագ­րին է նվիր­ված Ս. Գյուլ­բոլ­դա­ղյա­նի «Թվա­կան ա­նու­նը ժա­մա­նա­կա­կից հա­յե­րե­նում» (1964 թ.) ու­սում­նա­սի­րու­թյու­նը։

«Թվա­կան ա­նունն իբրև խոս­քի մաս» բնու­թագ­րե­լուց ա­ռաջ հե­ղի­նա­կը հա­մա­ռոտակի շա­րադ­րում է ա­նուն խոս­քի մա­տե­րից հայ քե­րա­կա­նու­թյան մեջ ա­մե­նից ուշ ա­ռանձ­նաց­ված այս խոս­քի մա­սի պատ­մու­թյու­նը։ Այդ ա­ռանձ­նա­ցու­մը կա­տար­վեց 19֊րդ գա­րի վեր­ջե­րին։ Ա­ռա­ջի­նը, ինչ­պես վե­րը տե­սանք, Ատ. Պա­լա­սա­նյանն է, որ թվա­կա­նը ան­ջա­տում է ա­ծա­կա­նից և քննում որ­պես ինք­նու­րույն խոս­քի մաս։ Ս. Գյուլ­բոլ­գա­ղյա­նը ար­ձա­նագ­րում է այս փաս­տը, բայց Պա­լա­սա­նյա­նի աշ­խա­տու­թյուն­նե­րում գտնե­լով նաև թվա­կա­նը ա­ծա­կա­նի մի տե­սակ հա­մա­րե­լու միտք եզ­րա­կաց­նում է, թե նա «խոս­քի մա­սե­րը բնո­րո­շե­լիս, դար­ձյալ, ել­նում է բա­ռի շա­րա­հյու­սա­կան դե­րից (Ա.Հ. Ընդգ­ծումն իմն է), ուս­տի թվա­կա­նը ա­ծա­կա­նի մի տա­րա­տե­սակ է հա­մա­րում (Ա.Հ. ին­չո՞ւ)»[6]։

Գյուլ­բու­դա­ղյա­նի երկմ­տու­թյունն այս հար­ցում ա­վե­լորդ է։ Պա­լա­սա­նյա­նը ո­րո­շա­կի­ո­րեն թվա­կա­նը ա­ռանձ­նաց­նում է ա­ծա­կա­նից և քննում է այն, որ­պես ան­կախ խոս­քի մաս, ո­րին հե­տա­գա­յում հետ­ևում են և ու­րիշ քե­րա­կան­ներ, ինչ­պես ճիշտ նկա­տում է ին­քը Գյուլ­բու­դա­ղյա­նը։

Ճշգրտման կա­րիք ու­նի նաև այն միտ­քը, թե Պա­լա­սա­նյա­նը «խոս­քի մա­սե­րը բնո­րո­շե­լիս, դար­ձյալ, ել­նում է բա­ռե­րի շա­րա­հյու­սա­կան դե­րից (Ա.Հ. Ընդգ­ծումն իմն է)»։ Ստ. Պալա­սա­նյանն ինչ­պես իր տե­ղում տե­սանք, խոս­քի մա­սե­րը հիմ­նա­կա­նում ո­րո­շում է տրա­մա­բա­նա­կան, և ոչ շա­րա­հյու­սա­կան սկզբուն­քով, ո­րի ա­պա­ցույց­նե­րից մեկն էլ հենց թվա­կա­նը ա­ծա­կա­նից ան­ջա­տելն է (Ա.Հ. Ընդգ­ծումն իմն է)։

Թվա­կան խոս­քի մա­սի վե­րա­բե­րյալ տրված նոր շրջա­նի վեր­լու­ծու­թյուն­նե­րի ու սահ­մա­նում­նե­րի մեջ Գյուլ­բու­դա­ղյա­նը ա­վե­լի ըն­դու­նե­լի ու գի­տա­կան է հա­մա­րում Գ. Սևա­կի թվա­կա­նի բնո­րո­շու­մը, ուս­տի և նրա հետ­ևո­ղու­թյամբ տա­լիս է թվա­կա­նի հետ­ևյալ սահ­մա­նու­մը, «Թվա­կան կոչ­վում են այն բա­ռե­րը, ո­րոնք ցույց են տա­լիս ա­ռար­կա­նե­րի տար­բե­րակ­ված քա­նա­կա­յին հատ­կա­նիշ թիվ ու թվա­կան կարգ և կա­րող են ար­տա­հայտ­վել հա­տուկ թվան­շան­նե­րով» (էջ 10)։

Թվա­կա­նի, որ­պես ա­ռան­ձին խոս­քի մա­սի, տար­բե­րու­թյու­նը ա­ծա­կա­նից և քա­նա­կա­յին հատ­կա­նիշ ցույց տվող մյուս բա­ռե­րից Ս. Գյուլ­բու­դա­ղյա­նը տես­նում է հետ­ևյալ կե­տե­րում,

1.    Քա­նա­կա­յին նշա­նա­կու­թյան մյուս բա­ռե­րը (այս­քան, այգ­քան, շատ, քիչ և այլն) «ցույց են տա­լիս քա­նակ ընդ­հան­րա­պես, ա­ռանց տար­բե­րա­կե­լու, թե դա կոնկ­րետ որ­քան է, իսկ թվա­կա­նը ցույց է տա­ղիս տար­բե­րակ­ված քա­նա­կը...»։

«2. Թվա­կան ա­նուն­նե­րի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րից մեկն էլ այն է, որ նրանք կա­րող են ար­տա­հայտ­վել ոչ մի­այն ամ­բող­ջա­կան բա­ռե­րով, այլև թվան­շան­նե­րով` 6 (վեց), 8 (ութ), 100 (հա­րյուր), 5֊րդ (հին­գե­րորդ), 6֊րդ (վե­ցե­րորդ), 5-5 (հինգ֊ հինգ), 1/5 (մեկ հին­գե­րորդ), 3/4 (ե­րեք չոր­րորդ կամ ե­րեք քա­ռորդ) և այլն, և այլն» (էջ 10)։

«3. Թվա­կան­նե­րի 3֊րդ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյունն այն է, որ նրանք որ­ևէ ո­րո­շիչ չեն ու­նե­նում, ա­ռա­վել ևս թվա­կան ո­րո­շիչ» (էջ 11):

«4. Թվա­կան­նե­րը թվի քե­րա­կա­նա­կան կա­տե­գո­րի­ա չու­նեն, հոդ չեն ստա­նում, ե­թե թիվ կամ թվա­կան կարգ ցույց տվող բա­ռը հոգ­նա­կի թվով է գոր­ծած­ված կամ որ­ևէ հոդ ու­նի, նշա­նա­կում է տվյալ թվա­կա­նը գոր­ծած­ված է գո­յա­կա­նա­բար, փո­խա­նուն է» (էջ 12):

«5. ...թվա­կան ան­վան մյուս ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյունն այն է, որ նա բա­յի հետ պա­րա­գա­յի պաշ­տո­նով չի կա­րող գոր­ծած­վել, նա կա­րող է դրվել մի­այն գո­յա­կա­նի կամ գո­յա­կա­նա­բար գոր­ծած­վող բա­ռի հետ (Ա.Հ. Ընդգ­ծումն իմն է)» (էջ 13)։

Այս­պես, ու­րեմն, թվա­կա­նի խոս­քի­մա­սա­յին ի­մաս­տը «տար­բե­րակ­ված քա­նա­կա­յին հատ­կա­նիշ» ցույց տա­լը կամ ան­վա­նելն է, ո­րը բո­լոր լե­զու­նե­րի հա­մար ու­նի լեզ­վա­կան հան­րույ­թի (ու­նի­վեր­սա­լի) ար­ժեք և կա­րող է ար­տա­հայտ­վել թվան­շան­նե­րով։ Թվա­կա­նի այս խոս­քի­մա­սա­յին ի­մաս­տը զու­գորդ­վում է նաև ձևաբանա­կան և շա­րա­հյու­սա­կան վե­րը հի­շա­տակ­ված ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րով, ո­րոն­ցով, հա­կադր­վե­լով ա­ծա­կա­նին ու թվա­կա­նից կազմ­ված մյուս խոս­քի մա­սե­րին, թվա­կանն ա­ռանձ­նա­նում է որ­պես ինք­նու­րույն խոս­քի մաս։ Սա է թվա­կա­նը ա­ծա­կա­նից ան­ջատ ա­ռան­ձին խոս­քի մաս ճա­նա­չե­լու կաս­կած­նե­րը փա­րատող ա­մե­նա­ծա­վա­լուն և հիմ­նա­վոր բա­ցատ­րու­թյու­նը նոր շրջա­նի հա­յա­գի­տու­թյան մեջ  [էջջ 344-6]:

ժա) Ան­վա­նա­կան բա­ռերն ու­նեն հի­մույ­թա­յին ար­ժեք և բա­ռա­կազ­մու­թյուն։ Բա­ցա­ռու­թյամբ քա­նա­կա­կան թվա­կան­նե­րի, ա­նուն­ներն, ի տար­բե­րու­թյուն լեզվի ոչ ան­վա­նա­կան, մի­այն վե­րար­տադր­վող բա­ռե­րի, նաև ար­տադր­վող բա­ռեր են [Ա.Հ.՞՞՞]։

....

Տար­բեր լե­զու­նե­րի, մաս­նա­վո­րա­պես հնդեվ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րի հա­մար հան­րույ­թա­յին ար­ժեք ու­նեն ա­ռար­կա­յա­կա­նու­թյան, գոր­ծըն­թա­ցա­յին (փո­փոխ­վող) հատ­կա­նի­շի, կա­յուն (ան­փո­փոխ) հատ­կա­նի­շի և հատ­կա­նի­շի հատ­կա­նի­շի խոս­քի­մա­սա­յին ի­մաստ­նե­րը։ Հայ քե­րա­կա­նա­գի­տու­թյու­նը ևս այս կար­գա­յին չորս հատ­կա­նիշ­նե­րի հի­ման վրա հա­յե­րե­նի ան­վա­նա­կան բա­ռե­րը բաշ­խում է ԼոԲս խոս^Ւ մա­սե­րի' գո­յա­կան, բայ, ա­ծա­կան, մակ­բայ։ Կա­յուն (ան­փո­փոխ) հատ­կա­նի­շի ներ­սում դա­սա­կար­գիչ ար­ժեք տա­լով ո­րա­կա­կան հատ­կա­նիշ—քա­նա­կա­կան հատ­կա­նիշ տար­բե­րակ­մա­նը ա­վան­դա­կան քե­րա­կա­նու­թյու­նը հա­յե­րե­նում ա­ծա­կա­նից տար­բեր խոս­քի մաս է ճա­նա­չում նաև թվա­կան ա­նու­նը [էջջ 464-465]:

Վե­րա­ցա­կան գո­յա­կան­նե­րի մեծ մա­սը բա­ղադ­րյալ բա­ռեր են կազմ­ված բա­յե­րից և ա­ծա­կան­նե­րից։ Կան և թվա­կան­նե­րից կազմ­ված գո­յա­կան­ներ։

Այդպիսի գո­յա­կան­նե­րում վերց­վում են`

ա) գոր­ծո­ղու­թյունն իբրև ա­ռար­կա, օ­րի­նակ' խրա­խու­սանք, տան­ջանք, գա­լուստ, հան­գիստ, գո­վեստ, կար­ծիք, ա­վե­տիք, վար­մունք, զբաղ­մունք, հար­ված, դարձ­ված, քչքչոց, խշխշոց, հաղ­թու­թյուն, փրկու­թյուն, ժխտում, հաս­տա­տում, ելույթ, հա­վա­քույթ, զե­կույց, ծնունդ, ար­թունք, գովք, լվացք, ըն­թացք, ստու­գարք, գոր­ծարք.

բ) ո­րա­կա­կան հատ­կա­նիշն իբրև ա­ռար­կա, օ­րի­նակ' մե­ծու­թյուն, լա­վու­թյուն, քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն, ա­րա­գու­թյուն, չա­րիք, բա­րիք, լայնք, եր­կայնք.

գ) քա­նա­կա­կան հատ­կա­նիշն իբրև ա­ռար­կա, օ­րի­նակ' տաս­նորդ, քառորդ, յոթ­նյակ, քառյակ, երկ­վու­թյուն, ե­րեք­նուկ, քա­ռա­սունք, ու­թե­րորդ­ցի:

Նման գո­յա­կան ա­նուն­նե­րում ա­ռար­կա­յա­կա­նու­թյան կար­գա­յին ի­մաստն ար­տա­հայտ­վում է բա­ռա­կազ­մա­կան ձևույթ­նե­րով (ա­ծանց­նե­րով)։ Այդ վեր­ջա­ծանց­նե­րը բա­յար­մատ­նե­րից, բա­յա­հիմքերից, ա­ծա­կան­նե­րից ու, մա­սամբ, թվա­կան­նե­րից կազ­մում են գո­յա­կան­ներ և, սրանց գոր­ծըն­թա­ցա­յին և հատ­կան­շա­յին կար­գա­յին ի­մաստ­նե­րը վե­րա­ծե­լով ա­ռար­կա­յա­կա­նի, կա­տա­րում են բա­ռա­կազ­մա­կան խոս­քի­մա­սա­կերտ կամ խոս­քի­մա­սա­կազ­միչ դեր [էջ 470]:

Բա­ցի այս, վե­րո­հի­շյալ քե­րա­կա­նա­կան հատ­կա­նիշ­նե­րը յու­րա­հա­տուկ են ոչ բո­լոր վե­րա­ցա­կան գո­յա­կան­նե­րին, կամ սրանց ոչ բո­լոր կի­րա­ռու­թյուն­նե­րին։ Այս­պես, օ­րի­նակ, ժա­մա­նա­կի, չափ ու կշռի ա­նուն գո­յա­կան­նե­րը (ժամ, օր, կի­րա­կի, շա­բաթ, ա­միս, տա­րի, դար, մետր, սան­տի­մետր, կի­լո­մետր, լիտր, գրամ, կի­լոգ­րամ, տոն­նա) գոր­ծած­վում են մի­այն թվա­կան լրա­ցու­մով (եր­կու ժամ, հինգ գրամ, տա­սը լիտր), իսկ ա­ռանց այդ­պի­սի լրաց­ման գոր­ծածկ­վե­լիս, սո­վո­րա­բար վերց­վում են հոգ­նա­կի ձևով (օ­րեր, տա­րի­ներ, կի­լո­մետ­րեր) [էջջ 472-3]:

Թվա­կան­նե­րը ա­ծա­կան խոս­քի մաս հա­մա­րե­լու դեպ­քում նրանց ա­ծան­ցու­մը կգիտ­վի ո՛չ թե խոս­քի­մա­սա­կազ­մու­թյան, այլ բառա­կազ­մու­թյուն նույն խոս­քի մա­սի (ա­ծա­կա­նի) ներ­սում։ Թվա­կանն ա­ո­ան­ձին խոս­քի մաս հա­մա­րե­լու դեպ­քում էլ վե­րո­հի­շյալ ա­ծանց­ված թվա­կան­նե­րը (բա­ցի -ա­կի ա­ծան­ցով կազմ­ված­նե­րից, ո­րոնք հիմ­նա­կա­նում մակ­բայ­ներ են) կմտցվեն թվա­կան խոս­քի մա­սի մեջ։ Այն­պես որ կա­րե­լի է ա­սել, թե թվա­կան­նե­րը, իբրև խոս­քի մաս, կա՜մ ա­ծա­կան­ներ են, կա՜մ էլ նրան­ցից ա­ծա­կան­ներ չեն կազմ­վում, նրանց ա­ծանց­ված ձևե­րը թվա­կան խոս­քի մա­սի են­թա­տե­սակ­ներ են [էջ 482]:

Ա­ՆՈՒՆ. — Ա­նուն խոս­քի մա­սե­րից խոս­քի­մա­սա­յին պատ­կա­նե­լու­թյամբ ոչ մի­այն հա­յե­րե­նի, այլև շատ այլ լե­զու­նե­րի քե­րա­կա­նու­թյուն­նե­րի մեջ թվա­կա­նը դեռևս իր կա­յուն տեղն ու ճշգրտված բա­ռա­ցան­կը չու­նե­ցող կարգ է։ Ինչ­պես տե­սանք, գրա­կան նոր հա­յե­րե­նի ա­ռա­ջին իսկ քե­րա­կա­նու­թյուն­նե­րում թվա­կանն ա­ռանձ­նաց­վում է ա­ծա­կա­նից որ­պես ինք­նու­րույն խոս­քի մաս. մի եր­ևույթ, որ ո­մանց կող­մից գնա­հատ­ված է որ­պես քե­րա­կա­նա­գի­տա­կան նվա­ճում։ Սա­կայն այդ ի­րո­ղու­թյու­նը չի խան­գա­րում Մ. Ա­բե­ղյա­նին' թվա­կան­նե­րը այլ խոս­քի մա­սե­րի վրա բաշ­խե­լու կամ նրա բուն տե­սակ­նե­րը «թվա­կան­֊ա­ծա­կան» հա­մա­րելում խան­գա­րում նաև Հ. Ա­ճա­ռյանին' այս հար­ցում հա­մա­րյա նույն կերպ վար­վե­լու։ Այս ան­վա­նի հա­յա­գետ­նե­րի այդ­պի­սի մո­տե­ցու­մը ա­վան­դա­պա­հու­թյան կամ հնա­ցած կար­ծի­քի պաշտ­պա­նու­թյան ար­տա­հայ­տու­թյուն կհա­մար­վեր, ե­թե հարցր լեզ­վա­բա­նո­րեն ի­րոք լուծ­ված լի­ներ [էջ 497]:

Թվա­կան­ներն ա­ռան­ձին տարա­տե­սակ են նաև ի­րենց ձևույթա­յին կազ­մով։ Նրանք կազ­մում են համ­րան­քա­յին (нумеративный) ձևույթ­նե­րի ա­ռան­ձին տե­սակ և ա­ռանձ­նա­նում են մնա­ցած ան­վա­կան (номинативный), ցու­ցա­կան (указательный) և քե­րա­կա­նա­կան (грамматический) ձևույթ­նե­րի խմբե­րից [էջ 502]:

Չառնչ­վող դի­տար­կում­ներ

Է­ջա­տա­կի ծա­նո­թագ­րու­թյուն, էջ 157` Ջու­հա­րյանի կար­ծի­քով Պա­լա­սա­նյա­նի քե­րա­կա­նու­թյա­նը գրված է ոչ այն­քան Բուս­լա­ևի, որ­քան Ա. Սմիռ­նո­վի ռու­սաց Լեզ­վի դա­սագր­քի սկզբունք­նե­րով (տե՛ս Թ.Գ. Ջու­հա­րյան, Բա­յի ու­սուց­ման հի­մունք­ներ, Եր­ևան, 1956, էջ 16)։

Հ. Ա­ճա­ռյան, Լի­ա­կա­տար քե­րա­կա­նու­թյուն հա­չոց լեզ­վիր, հա­տոր 4, Ա գիրք, էջ 4։

Հմմտ. Մ. Ա­սատ­րյան, Ժա­մա­նա­կա­կից հա­յոց լեղ­վի ձևա­բա­նու­թյան հար­ցեր, Ա, էջ 115 — 121։

Գրա­կա­նու­թյուն

G. Frege. Die Grundlagen der Arithmetik (1884), §§ 21-25: Հայերեն թարգմանությունը եւ գերմաներեն բնագիրը:

Այ­տը­նյան Ա., Քննա­կան քե­րա­կա­նու­թյուն աշ­խար­հա­րար կամ ար­դի հա­յե­րեն լեզվի, Վի­են­նա, 1866

Ա­ւետիքե­ան Գ., Քե­րա­կա­նու­թիւն հայ­կա­կան, Վե­նե­տիկ, 1815

Բար­սե­ղյան Հ.  Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Եր­ևա­նի հա­մալսա­րա­նի հրատա­րա­կու­թյուն. Ե., 1980

Գալս­տյան Ս. Ա., Ա­ծան­ցու­մը և ա­ծանց­նե­րը ժա­մա­նա­կա­կից հա­յե­րե­նում, Ե., 1978։

Գյուլբուդաղյան Ս. Վ., Թվա­կան ա­նու­նը ժա­մա­նա­կա­կից հա­յե­րե­նում , 1964։

Հայրապետյան Ա., (2022) Բնա­կան խոս­քի ընդ­հան­րա­կան ներ­կա­յաց­ման մի տար­բե­րա­կի մա­սին. Agoulis, Concord, (ավ­տո­ռե­ֆե­րատ)

Խոսքի մաս

[1] Հար. Թոէմանյանց, Համառոտ ստուգաբանություն հայոց աշխարհաբար լեզվի, Թիֆչիս, 1904։

[2] Գր. Վանգյան, Դպրոցական քերականություն, Թիֆչիս, 1905։

[3] Տե'ս «Աշխարհաբարի քերականություն», էջ 57։

[4] А. Н. Савченко, Части речи как грамматические и лексико-грамматические классы слов в индоевропейских языках (նշվ. ժողով.,  էջ 186—187):

[5] Ս.Վ. Ղյալթոսլազյան, Թվական անունը ժամանակակից հայերենում, 1934, էջ 7։

[6] Ս.Վ. Գյուլբուդաղյան, Թվական անունը ժամանակակից հայերենում , 1964, էջ 7։