Եղանակավորող բառեր

Խոսքի մաս

Տե­սու­թյուն

Ստո­րեւ բեր­ված մեջ­բե­րում­ները (Բար­սե­ղյան, 1980) հա­մա­պա­տաս­խան է­ջե­րով նվիր­ված են ձայ­նար­կու­թյուննե­րի քննարկ­մա­նը:

***

Քաղ­վածք­ներ

Այս­պի­սով ստաց­վում է խոս­քի մա­սե­րի հետ­ևյալ հա­մա­կար­գը` 1. գո­յա­կան ա­նուն, 2. գո­յա­կան դե­րա­նուն, 3. ձևա­բա­նա­կան բառ-մաս­նիկ­ներ, 4. ա­ծա­կան (բուն ա­ծա­կան), 5. թվա­կան (թվա­կան՝, ա­ծա­կան), 6. դե­րան­վա­նա­կան (դե­րան­վա­նա­կան ա­ծա­կան), 7. կապ, 8. բայ, 9. մակ­բայ, 10. ստո­րա­դա­սա­կան շաղ­կապ, 11. ձայ­նար­կու­թյուն, 12. ե­ղա­նա­կա­կան բա­ռեր, 13. ե­ղա­նա­կա­կան բառ-մաս­նիկ­ներ, 14. հա­մա­դա­սա­կան շաղ­կապ­ներ  [էջ 338-9]

Ինչ­պես ռու­սե­րե­նում, այն­պես էլ հա­յե­րե­նում ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րի ու բառ-մաս­նիկ­նե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մը այլ բան չէ, քան նյու­թա­կան նմա­նա­կու­թյան բա­ռե­րի, կա­պակ­ցու­թյուն­նե­րի, դարձ­վածք­նե­րի ու նա­խա­դա­սու­թյուն­նե­րի կա­ռուց­ված­քա­յին մե­կու­սաց­ման, որ­պես խոս­քի բո­վան­դա­կու­թյան նկատ­մամբ խո­սո­ղի սուբ­յեկ­տիվ-ե­ղա­նա­կա­կան վե­րա­բեր­մուն­քի ար­տա­հայտ­ման մի­ջոց գոր­ծած­վե­լու ար­դյունք։ Ինչ­պես շա­տե­րի կող­մից ցույց է տրված, լեզ­վա­կան տար­բեր ծա­վա­լի ու բո­վան­դա­կու­թյան մի­ա­վոր­ներ, ան­ջատ­վե­լով նա­խա­դա­սու­թյան կա­ռուց­ված­քից, որ­պես խո­սո­ղի սուբ­յեկ­տիվ վե­րա­բեր­մուն­քի ար­տա­հայտ­ման շա­րա­հյու­սա­կան մի­ջոց, աս­տի­ճա­նա­բար զրկվում են ի­րենց նյու­թա­կան բո­վան­դա­կու­թյու­նից ու քե­րա­կա­նա­կան հատ­կա­նիշ­նե­րից, մեր ըմբռն­մամբ, դա­դա­րում են խոս­քի մաս լի­նե­լուց և վեր են ած­վում ե­ղա­նա­կա­վոր­ման քե­րա­կա­նա­կան֊­շա­րա­հյու­սա­կան ի­մաստ ձեռք բե­րած մի­ա­վո­րի (էջ 441)։

Ծա­գում­նա­բա­նո­րեն ե­ղա­նա­կա­վոր բա­ռե­րը ա­ռա­ջին հեր­թին՝ կապ­վում են մակ­բայ­նե­րի հետ, ա­պա մի­ջան­կյալ նա­խա­դա­սու­թյուն­նե­րի, մաս­նա­վո­րա­պես սրանց բայ-ստո­րո­գյա­լի հետ (եր­ևի, գու­ցե, կար­ծեմ, կար­ծես, դժբախ­տա­բար, բա­րե­բախ­տա­բար, հա­մա­րյա, ա­սենք, ա­սես, գրե­թե): Գո­յա­կան, ա­ծա­կան, դե­րա­նուն բա­ռաձ­ևե­րի (հար­կավ, ի­րավ, ի­րոք, ի­հար­կե, ցա­վոք, ան­պատճա­ո, ան­կաս­կած, ան­շուշտ, իս­կա­պես որ և այլն) ան­ցու­մը ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րի տե­ղի է ու­նե­նում սրանց պա­րա­գա­յա­կան, այ­սինքն մակ­բա­յա­կան գոր­ծա­ռու­թյան շնոր­հիվ մի­այն (էջ  442)

Այս դա­սա­կարգ­մամբ ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րի, որ­պես մեկ բա­ռա­կար­գի կամ «խոս­քի մա­սի», կազ­մում, իբրև նրա տե­սակ­ներ, կմտնեն' ա) խոս­քի բո­վան­դա­կու­թյան հա­վաստ­ման և բ) այդ բո­վան­դա­կու­թյան զգա­ցա­կան գնա­հատ­ման վե­րա­բեր­մուն­քի ե­դա­նա­կա­կան­ներ։ Այլ կերպ սրանք կա­րե­լի է ան­վա­նել խոս­քի բո­վան­դա­կու­թյան իս­կու­թյան հա­վաստ­ման և գնա­հատ­ման ե­ղա­նա­կա­վո­րող քա­ռեր։

1. Հա­վաստ­ման ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րը լի­նում են եր­կու տե­սա­կի' հաս­տա­տա­կան և երկ­բա­յա­կան:

Ա) Հաս­տա­տա­կան ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռեր են ար­դարև, ան­շուշտ, ան­կաս­կած, ան­պատ­ճա­ո, ան­տա­րա­կույս, ան­պայ­ման, իս­կա­պես (որ), ի­հար­կե, ի­րոք (որ), ի­րավ (որ), հա­վաս­տյավ, հար­կավ:

Բ) Երկ­բա­յա­կան ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րը լի­նում են ա) հա­վա­նա­կա­նու­թյան կամ թվաք սղու­թյան ա­սես, հմմտ. «Ա­սես հրդեհ էր ըն­կել», «Ա­սես բո­յո­վա­ցել, հա­սակ է­ինք նե­տել»), գու­ցե, ե­րե­ի, թերևս, կար­ծեմ (թե), կար­ծես (թե), հա­մա­րյա (թե), մի­գու­ցե բ) ան­հա­վա­նա­կա­նու­թյան' իբր (թե), իբրև (թե), գ) հար­ցա­կան' ար­դյո՞ք, մի՞­թե, չլի­նի՞ (թե): Ա­ռա­վե­լա­պես ժխտա­կան բա­յաձ­ևե­րի հետ հար­ցա­կան նա­խա­դա­սու­թյուն­նե­րում գոր­ծած­վում են նաև հո, խոմ, բա ե­րան­գա­կան բառ-մաս­նիկ­նե­րը (հմմտ. հո չի՞ ե­կել, խոմ քնած չէ՞, բա չա­սա­ցի՞):

2. Գնա­հատ­ման ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րը լի­նում են եր­կու տե­սա­կի' ա) զղջման կամ կա­րեկ­ցա­կան' դժբախ­տա­բար, տա­րա­բախ­տա­բար, ցա­վոք, բ) խրա­խու­սա­կանն կամ հա­վա­նու­թյան բա­րե­բախ­տա­բար: Զղջա­կան ի­մաս­տով գոր­ծած­վում են նաև ախր, չէ՞ որ բա­ռե­րը (հմմտ. ախր (չէ՞ որ) ո­չինչ չգի­տի, ախր (չէ՞ որ) քնած է) (էջ 458-9):

Վեր­ջա­պես, ամ­փո­փե­չուց ա­ռաջ նկա­տենք, որ Գ. Ջա­հու­կյա­նը բուն ե­ղա­նա­կա­յին—վե­րա­բե­րո­ղա­կան բա­ռե­րի ու բա­ռախմ­բե­րի թվար­կումն ա­վար­տում է այս­պես' «Սրանց մեջ պետք է դրվեն ա­պա, ա­հա­վա­սիկ ցու­ցա­կան­֊առ­կա­յա­ցա­կան բա­ռե­րը»[1]։ Սա­կայն բաշ­խա­կան քննու­թյամբ վե­րա­բե­րո­ղա­կան ե­ղա­նա­կա­նիշ բա­ռե­րի ի­մաստ­նե­րը բնու­թագ­րե­լիս, նա ա­վե­լաց­նում է. «Այս ի­մաստ­նե­րից ա­ռա­ջին հեր­թին պետք է նշել, ցու­ցա-ան­մի­ջա­կա­նու­թյունր, որ դրսևոր­վում է ա­հա, ա­հա­վա­սիկ բա­ռե­րի մի­ջո­ցով և բա­ռիս բուն ա­ռու­մով վե­րա­բե­րո­ղա­կան ի­մաստ չէ»[2]։ Կաս­կա­ծից վեր է, ու­րեմն, որ բուն ի­մաս­տով ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռեր չեն նաև այս ցու­ցա­կան բա­ռե­րը։

Տար­բեր հե­տա­զո­տողնե­րի կող­մից ե­ղա­նա­կա­վոր բա­ռե­րի մեջ մտցվող տար­բեր նշա­նա­կու­թյուն­նե­րի ու բնույ­թի բա­ռե­րի բո­վանդա­կու­թյան վե­րո­հի­շյալ հա­մա­ռոտ քննու­թյու­նից ան­գամ ե­րեւում է, որ ե­ղա­նա­կա­վոր­ման կար­գի ի­մաս­տա­յին սահ­ման­նե­րից ի­րենց հիմ­նա­կան գոր­ծա­ռա­կան նշա­նա­կու­թյամբ դուրս են մնում կամ ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռեր չեն`

1.    ժխտա­կան ա­ռան­ձին կար­գը ձևա­վո­րող ոչ, չէ, մի' բառ֊­մաս­նիկ­նե­րը, աչդ նշա­նա­կու­թյամբ գոր­ծած­վող բնավ, եր­թեք մակ­բայ­նե­րը.

2.    պա­տաս­խա­նա­կան ա­յո', ո'չ բա­ռե­րը.

3.    ձևա­կազ­մա­կան մի', թո'ղ, պի­տի, մի, ա­վե­լի, ե­րա­նի, ոչ, ե­ւեթ բառ֊­մաս­նիկ­նե­րը.

4.    կա­մա­յին և զգա­ցա­կան֊­հու­զա­կան նշա­նա­կու­թյան դե (դե'հ), ա­պա (հա­պա), բա, բաս, ե­րա­նի, եր­նեկ ձայ­նար­կու­թյուն­նե­րը. ա­րի, եկ, տես, բեր բա­յաձ­ևե­րը.

5.    ցու­ցա­կան-առ­կա­յա­ցա­կան ա­հա, ա­հա­վա­սիկ, այ բա­ռե­րը.

6.    ե­ղա­նա­կա­կան ե­րանգ ու­նե­ցող զի­ջա­կան, ան­ջա­տա­կան, մեկ­նա­կան նշա­նա­կու­թյան հետ­ևյալ շաղ­կապ­ներն ու շաղ­կա­պա­կան բա­ռե­րը՝ այ­սու­հան­դերձ, այ­սու­ա­մե­նայ­նիվ, այ­նու­ա­մե­նայ­նիվ, այ­նու­հան­դերձ, այ­դու­հան­դերձ, ինչ­ևէ, ինչ­ևի­ցե, հա­մե­նայն դեպս, ի դեպ, ի մի­ջի այ­լոց, ընդ­հա­կառակն, սա­կայն, ընդսմին, այս­պի­սով, ըստ ո­րում, բնդ ո­րում, արդ, օ­րի­նակ, դի­ցուք, ու­րեմն, մի խոս­քով, այլ կերպ ա­սած և ալքն.

7.    մտքե­րի կա­պակ­ցու­թյուն ու հեր­թա­կա­նու­թյուն ցույց տվող նախ, վեր­ջա­պես, առա­ջին, երկ­րորդ, եր­րորդ շաղ­կա­պա­կան բա­ռերն ու թվա­կան­նե­րը.

8.    խրա­խու­սա­կան, հոր­դո­րա­կան ապ­րես, ապ­րի, ապ­րեք, կեց­ցե, կեց­ցես, կեց­ցեք բա­յաձ­ևերն ու ձայ­նար­կու­թյուն­նե­րը.

9.    քա­ղա­քա­վա­րա­կան խնդրեմ, նե­րե­ցեք, համ­մե, հա­մե­ցեք, նե­րողու­թյուն, շնոր­հա­կա­լու­թյուն բա­յաձ­ևերն ու գո­յա­կան­նե­րը.

10. դարձ­ված­քա­յին ո­ճա­կան նշա­նա­կու­թյան սա­տա­նան տա­նի, աստ­ված փրկի, աստ­ված գի­տի, փառք աստ­ծո, գլուխը քար, հերն ա­նի­ծած և այլն մի­ա­վոր­նե­րը.

11.  նախ­կի­նում շաղ­կապ­նե­րի ու մակ­բայ­նե­րի վրա բաշխ­վող, իսկ այժմ սխալ­մամբ սաստ­կա­կան ու սահ­մա­նա­փակ­ման ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռեր հա­մար­վող ա) ան­գամ, նույ­նիսկ, իսկ, մինչև իսկ, մինչև ան­գամ, մա­նա­վանդ, նա­մա­նա­վանդ, հենց, ևեթ, բ) գեթ, գո­նե (գո­նյա), լոկ, սոսկ, մի­այն, մի­մի­այն, թե­կուզ, ինչ­պես նաև, ա­ռանձ­նա­պես, ա­ռա­վե­լա­պես, բա­ցա­ռա­պես, գլխա­վո­րա­պես» նա­ա­կա­պես, մաս­նա­վո­րա­պես և այլն բա­ռե­րը։

Բուն ե­ղա­նա­կա­կան­նե­րին (սխալ­մամբ) մի­ա­վոր­ված վե­րոհի­շյալ բա­ռերն ու բա­ռախմ­բե­րը ա­ռանձ­նաց­նե­լուց հե­տո հա­յե­րե­նում կու­նե­նանք ե­ղա­նա­կա­կան սուբ­յեկ­տիվ վե­րա­բեր­մուն­քի եր­կու կար­գի բա­ռեր' ա) բա­ռեր, ո­րոն­ցով ար­տա­հայտ­վում է խոս­քի բո­վան­դա­կու­թյան, այ­սինքն նրա­նում հաս­տատ­վող կամ ժխտվող ե­ղե­լու­թյան և ի­րա­կա­նու­թյան փոխ­հա­րա­բե­րու­թյու­նը ըստ խո­սո­ղի հա­վաս­տի­ու­թյան կամ ի­մա­ցու­թյան, այն է` ե­րե­խան քնած է, ե­րե­ի (գու­ցե, կար­ծեմ, ար­դյոք, մի­թե...) ե­րե­խան քնած է. ի­հար­կե (ի­րոք, հար­կավ, ան­կաս­կած, ան­շուշտ, իս­կա­պես, ի­րավ...) ե­րե­խան քնած է. բ) բա­ռեր, ո­րոն­ցով ար­տա­հայտ­վում է խո­սո­ղի զգա­ցա­կան-հու­զա­կան գնա­հա­տող վե­րա­բեր­մուն­քը խոս­քի բո­վան­դա­կու­թյան, այ­սինքն նրա­նում հաս­տատ­վող կամ ժխտվող ե­ղե­լու­թյան նկատ­մամբ. այն է' դժբախ­տա­բար (տա­րա­բախ­տա­բար, ցա­վոք) ե­րե­խան քնած է. բա­րե­բախ­տա­բար ե­րե­խան քնած է (էջջ 450-451)։

Ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րը նա­խա­դա­սու­թյան ան­դամ­նե­րի կա­պակ­ցու­թյուն­նե­րից ան­ջատ­ված և նյու­թա­կան ու քե­րա­կա­նա­կան մաս­նա­կի ի­մաստ­նե­րից զրկված, չձևա­փոխ­վող մի­ա­վոր­ներ են (էջ 453)։

Այս ա­մե­նը նկա­տի ու­նե­նա­լով ե­ղա­նա­կա­վո­րող բա­ռե­րից վե­րը թվարկ­ված այլ կար­գի բա­ռե­րը ա­ռանձ­նաց­նե­լուց հե­տո, պետք է ա­ռանձ­նաց­նել սաս­տա­կա­կան ու սահ­մա­նա­փակ­ման ե­րան­գա­կան­նե­րը: Բո­վան­դա­կու­թյան պլա­նում Գ. Ջա­հու­կյա­նը սրանց վե­րագ­րում է «մաս­նա­կի ե­ղա­նա­կա­վո­րող» ի­մաստ, քա­նի որ սաստ­կա­կան ան­գամ, իսկ, հենց, ևեթ, մա­նա­վանդ, մինչև ան­գամ, մինչև իսկ, նա­մա­նա­վանդ, նույ­նիսկ և սահ­մա­նա­փակ­ման գեթ, գո­նե, գո­նյա, թե­կուզ, լոկ, մի­այն, մի­մի­այն, սոսկ ու նման բա­ռե­րը վե­րա­բե­րում են ոչ թե ամ­բողջ նա­խա­դա­սու­թյա­նը, այլև նրա ա­ռան­ձին ան­դամ­նե­րին (էջ 456)։

Գրա­կա­նու­թյուն

Բար­սե­ղյան Հ., Հա­յե­րե­նի խոս­քի մա­սե­րի ուս­մուն­քը, Եր­ևա­նի հա­մալս. հրատ. Ե., 1980.

Հայրապետյան Ա. (2022) Բնա­կան խոս­քի ընդ­հան­րա­կան ներ­կա­յաց­ման մի տար­բե­րա­կի մա­սին. AGOULIS, Concord, (ավ­տո­ռե­ֆե­րատ)

Խոսքի մաս

[1] Գ.Բ.  Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Ե. 380

[2] Նույն տեղում, էջ 385։