Էթիկետային կառույցներ
ChromeAI: Նախնական տարբերակի գեներացիա բնական բանականության (ԲԲ) ուղղորդությամբ
Perplexity.ai: Նախնական տարբերակի հալյուցինացիաների (զգայապատրանքների) հեռացում ԲԲ ուղղորդությամբ
ԲԲ: Նյութի սրբագրում, ստուգում, խմբագրում
Էթիկետային կառույցների գործաբանական եւ
քերականական վերլուծություն
1. Ներածություն
Լեզվական էթիկետի հատուկ կաղապարները, մասնավորապես ողջույնի եւ հրաժեշտի արտահայտությունները, հանդիսանում են մարդկային հաղորդակցության անկյունաքարային տարրերը։ Լեզվաբանության մեջ այս երեւույթների գիտական համակարգումը սկիզբ է առնում մարդաբան Բրոնիսլավ Մալինովսկու աշխատություններից, ով ներմուծեց «ֆատիկ հաղորդակցություն» (phatic communion) հասկացությունը (Malinowski, 1923; ակնարկ՝ Zuckerman, 2021)։ «Ֆատիկ» տերմինը Մալինովսկու նորաբանությունն է. այն կազմված է հունարեն φατός (phatós) «ասված» բառից, որն իր հերթին ծագում է φημί (phēmí) «ասում եմ» / φάναι (phánai) «ասել» բայի արմատից։ Տերմինը բնորոշում է հաղորդակցության այնպիսի ակտեր, որոնց նպատակը ոչ թե նոր տեղեկատվության փոխանցումն է, այլ սոցիալական կապուղու հաստատումն ու պահպանումը (Malinowski, 1923)։ Ավելի ուշ Ռոման Յակոբսոնն իր հաղորդակցական մոդելում հստակեցրեց ֆատիկ գործառույթը (phatic function)՝ այն դասելով լեզվի վեց հիմնական ֆունկցիաների շարքին, որն ուղղված է հաղորդակցական ալիքի բացմանը, պահպանմանը կամ փակմանը (Jakobson, 1960)։
Գիտական բանավեճի առարկա է այն հարցը, թե արդյոք էթիկետային (ֆատիկ) կառույցները կազմում են քաղաքավարական (politeness) համակարգի ենթադաս, թե՞ հակառակը։ Բրաունի եւ Լեւինսոնի դասական քաղաքավարության տեսության համատեքստում ֆատիկ խոսքը դիտվում է որպես «դրական քաղաքավարության» (positive politeness) ռազմավարություն, քանի որ այն բավարարում է դիմացինի՝ ընդունված եւ արժեւորված լինելու սոցիալական պահանջմունքը (Brown & Levinson, 1987)։ Սակայն արդի գործաբանության մեջ էթիկետային կառույցները հաճախ քննվում են որպես անկախ կատեգորիա։ Պատճառն այն է, որ քաղաքավարությունը ենթադրում է գիտակցված, իրավիճակային ընտրություն եւ ռազմավարություն (օրինակ՝ խնդրանքի մեղմացում), մինչդեռ ողջույնի եւ հրաժեշտի բանաձեւերը մեծ մասամբ ավտոմատացված, ծիսակարգային եւ ինստիտուցիոնալացված լեզվական կաղապարներ են (ritualized formulas), որոնք դուրս են գալիս զուտ քաղաքավարական հարթությունից (ֆատիկ մեկնաբանությունների ստանդարտացման եւ կոնվենցիոնալացման մասին տե՛ս Nicolle & Clark, 1998)։
2. Գործաբանական վերլուծություններ
Գործաբանական տեսանկյունից ողջույններն ու հրաժեշտները քննվում են որպես «խոսքային ակտեր» (speech acts)։ Ըստ Ջոն Լեւերի հիմնարար դասակարգման, ֆատիկ հաղորդակցությունն իրականացնում է երեք հիմնական սոցիալական գործառույթ՝ խոսակիցների միջեւ լարվածության թուլացում, նրանց սոցիալական կարգավիճակի (հիերարխիայի) ակնթարթային սահմանում եւ անցումային փուլերի կառավարում (Laver, 1975)։
Ողջույններն ու հրաժեշտները խոսքական վերլուծության մեջ դասական «հարակից զույգեր» են (adjacency pairs), որոնց առաջին բաղադրիչը կանխորոշում է երկրորդ բաղադրիչի տիպը (Schegloff, 1968; Schegloff & Sacks, 1973; հմմտ. Laver, 1975)։ Կախվածության աստիճանը տարբերվում է մշակույթից մշակույթ, լեզվից լեզու: Հայերենում նման զույգերի օրինակներ են` «Բարի գիշեր» → «Լույս բարի», «Մնաք բարով» → «Գնաք բարով»: Հայերենի խոսքային էթիկետի ուսումնասիրություններում (Хачикян & Бекларян, 2013; Ավետիսյան, ևք, 2021; Атеян, 2024). մասնավորապես ողջույններին ու հրաժեշտներին նվիրված հատվածում (Ավետիսյան, ևք, 2021 : 276-277) «հարակից զույգեր» չեն հիշատակվում:
3. Հայերենի էթիկետային կառույցների իրացումները
Ձեւաբանական եւ շարահյուսական մակարդակներում հայերենի ողջույնի եւ հրաժեշտի կաղապարները դրսեվորվում են տարբեր տեսակի կապակցությունների միջոցով, որոնցում ընդգրկված են հետեւյալ խոսքի մասերը.
Ձայնարկություններ. Ուղիղ հաղորդակցական գործառույթում «Բարեւ՛» եւ «Ողջո՛ւյն» բառերը հանդես են գալիս որպես կանչական/վերաբերմունքային ձայնարկություններ։ Դրանք կրում են միայն ինտոնացիոն շեշտ եւ սովորաբար նախադասության անդամ չեն դառնում (ձայնարկությունների ֆատիկ եւ կոնատիվ գործառույթների վերլուծության համար տե՛ս Ameka, 1992; Հավելված հատվածը)։
Գոյականական կապակցություններ (ԳԲ). Շատ կառույցներ ունեն որոշիչ-որոշյալ կապակցության ձեւ, որտեղ ընդգրկված են ածական եւ գոյական (օր.՝ «Բարի լույս», «Բարի երեկո»)։ Պատմականորեն «Բարեւ»-ը եւս գործիական ծագում ունի. այն գրաբարյան բարեաւ ձեւի կրճատումն է՝ «բարէ» բառի գործիական հոլովից (Ավետիքյան ևք, 1836 : 458). բառացի՝ «բարով». հմմտ. «բարյավ մնա» հրաժեշտը:
Բայական կաղապարներ (կայուն հարադրություններ). Հրաժեշտի համակարգում տարածված են ըղձական կամ հրամայական եղանակի բայերով կառույցներ (օրինակ՝ «Մնաք բարով», «Երթաք բարով», որտեղ առկա են «մնալ» եւ «երթալ» բայերի երկրորդ դեմքի հոգնակի ձեւերը եւ «բարով» գործիական հոլովով գոյականը/մակբայը)։
Նախդրային/Հոլովական կառույցներ. «Ցտեսություն» բառը կազմված է գրաբարյան «ց» նախդրից եւ «տեսութիւն» գոյականից (բառացի՝ մինչեւ տեսնվելը)։
Հայերենի ողջույնի եւ հրաժեշտի արտահայտություններում գործածվող բառերն երկակի բնույթը են: Դրանք հեշտությամբ ենթարկվում են փոխանցման՝ ձայնարկությունից վերածվելով լիարժեք գոյականի, երբ ստանում են հոլովական կամ թվային վերջավորություններ (օր.՝ «Նրա ջերմ բարեւը», «Ողջույններ հղել»)։
4. Էթիկետային կառույցների քերականացումը
Քերականացումը (grammaticalization) այն գործընթացն է, երբ բառային (լեքսիկական) միավորը վերածվում է քերականական տարրի։ Էթիկետային կառույցները աշխարհի լեզուներում քերականացման դասական օրինակներ են տալիս։
Անգլերենում «Goodbye» բառը պատմական «God be with ye» (Աստված լինի քեզ հետ) ամբողջական նախադասության քերականացման եւ հնչյունական սերտաճման արդյունք է, որն այսօր գործում է որպես զուտ ֆատիկ մասնիկ։ Տիպաբանորեն նման միաձուլումները (univerbation/fusion) քննվում են լեքսիկալացման գրականության մեջ (Brinton & Traugott, 2005)։
Հայերեն «Բարեւ»-ը գրաբարյան բարեաւ ձեւի կրճատումն է, որը վերաիմաստավորվել որպես ձայնարկություն։
Համեմատելի օրինակներ են՝
Ճապոներեն さようなら (sayōnara) «հրաժեշտ» է. ստացիոնարացվել է «sayō nara» «եթե այդպես է» պայմանական կառույցից։
Վենետիկյան s-ciao(l)o «(ձեր) ծառան» ինքնանվիրաբերման բանաձեւից առաջացել է իտալերեն ciao ողջույն-հրաժեշտը։
Ռուսերեն спасибо «շնորհակալություն» միաձուլվել է спаси Бог` «Աստված փրկի», բանաձեւից («спасибо»), իսկ «пожалуйста» (խնդրեմ)՝ пожалуй մասնիկի եւ հին հարգալի -ста մասնիկի սերտաճումից։
Տիպաբանական առումով ավելի խորը քերականացում է նկատվում ճապոներենում և կորեերենում, որտեղ էթիկետային բանաձևերն անմիջականորեն կապված են «հարգականության» (honorifics / keigo) քերականական համակարգի հետ. ողջույնն ու հրաժեշտը գոյություն ունեն չեզոք և հարգալի զույգերով (ճապ. おはよう (ohayō) / おはようございます (ohayō gozaimasu), կոր. 안녕 (annyeong) / 안녕하세요 (annyeonghaseyo)), որտեղ հարգալի անդամի քաղաքավարության ցուցիչներն իսկ պատմականորեն քերականացված լեքսիկական տարրեր են (ճապ. ございます < ござる պատվավոր բայ. կոր. -(으)세요 < պատվավոր -(으)시- մասնիկ + -어요 քաղաքավարի վերջավորություն), և ողջույնով ընտրված մակարդակը սովորաբար պահպանվում է խոսքի հետագա ընթացքում (հմմտ. ճապ. さようなら < sayō nara «եթե այդպես է» պայմանականից)։ Բերված օրինակների բառացի թարգմանությունը և իմաստը`
おはよう (ohayō) — բառացի՝ «վաղ է» (ծագում է 早い «վաղ» ածականի մակբայական ձևից)։ Ոչ պաշտոնական «բարի լույս»
おはようございます (ohayō gozaimasu) — նույն հիմքը + ございます (gozaimasu) քաղաքավարի ստորոգելին։ Պաշտոնական «բարի լույս»
안녕 (annyeong) — բառացի՝ «խաղաղություն, բարեկեցություն»։ Ոչ պաշտոնական «բարև/հաջող»
안녕하세요 (annyeonghaseyo) — բառացի՝ «խաղաղություն ձեզ». ծագում է 안녕 «խաղաղություն» բառից, պատվավոր -(으)시- մասնիկով ու քաղաքավարի -어요 վերջավորությամբ։ Պաշտոնական «բարև ձեզ»
5. Ընթացիկ խնդիրներ եւ հեռանկարներ
Արդի լեզվաբանական խնդիրները հայերենում եւ այլ լեզուներում հիմնականում կապված են գլոբալիզացիայի եւ թվային հաղորդակցության լեզվական էթիկետի ձեւափոխման հետ։ Ժամանակակից հայերենում նկատվում է էթիկետային համակարգի պարզեցում եւ միօրինակացում (reduction). ավանդական, նկարագրական եւ երկկողմանի փոխկապակցված ջերմ բանաձեւերը հաճախ փոխարինվում են միակազմ, չեզոք օտարամուտ կամ կրճատված ձեւերով (օրինակ՝ «Բարեւ ձեզ»-ի փոխարեն՝ «Բարեւ», «Ցտեսություն»-ի փոխարեն՝ «Հաջող»), ինչը հանգեցնում է լեզվի գործաբանական հարստության կորստի։
Հետագա հետազոտությունների հնարավոր ուղղությունները ներառում են էթիկետային կառույցների գործառությունը համակարգչային միջնորդավորված հաղորդակցության մեջ (Computer-Mediated Communication) եւ դրանց համեմատական տիպաբանությունը տարբեր լեզվաընտանիքներում։ Արդի գիտելիքներում առկա են հետեւյալ բացերը.
Հայերենի բարբառային էթիկետի բանաձեւերի անհետացման միտումների սոցիոլեզվաբանական քարտեզագրման բացակայությունը։
Էթիկետային կառույցների քերականացման աստիճանական սանդղակի (grammaticalization scale) հստակ մոդելավորման բացակայությունը արեւելյան լեզուների համեմատությամբ։
Թվային ժարգոնների եւ էմոջիների (emojis)՝ որպես ֆատիկ հաղորդակցության նորօրյա քերականական ցուցիչների ազդեցության թերի ուսումնասիրվածությունը հայերենում։
Աղբյուրներ
Malinowski, B. (1923). The problem of meaning in primitive languages. In C. K. Ogden & I. A. Richards (Eds.), The meaning of meaning (Supplement I, pp. 296–336). London: Routledge & Kegan Paul.
Jakobson, R. (1960). Closing statement: Linguistics and poetics. In T. A. Sebeok (Ed.), Style in language (pp. 350–377). Cambridge, MA: MIT Press.
Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge: Cambridge University Press. (Առաջին հրապարակումը՝ 1978.)
Laver, J. (1975). Communicative functions of phatic communion. In A. Kendon, R. M. Harris & M. R. Key (Eds.), Organization of behavior in face-to-face interaction (pp. 215–238). The Hague: Mouton.
Ameka, F. K. (1992). The meaning of phatic and conative interjections. Journal of Pragmatics, 18(2–3), 245–271.
Brinton, L. J., & Traugott, E. C. (2005). Lexicalization and Language Change. Cambridge: Cambridge University Press.
Nicolle, S., & Clark, B. (1998). Phatic interpretations and phatic communication. Revista Alicantina de Estudios Ingleses, 11, 183–191.
8. Schegloff, E. A. (1968). Sequencing in conversational openings. American Anthropologist, 70(6), 1075–1095.
9. Schegloff, E. A., & Sacks, H. (1973). Opening up closings. Semiotica, 8(4), 289–327.
Zuckerman, C. H. P. (2021). Phatic, the: Communication and communion. In The International Encyclopedia of Linguistic Anthropology. Wiley.
Атеян Г. Л. «Национальные особенности речевого этикета» // Инновационная наука. 2024. № 10-2-2. С. 121–127
12. Хачикян А. Я., Бекларян А. Э. «Культура общения и речевой этикет как главные составляющие межнационального общения» // Русский язык в Армении. 2013. № 3 (80). С. 3–10
Ավետիսյան Յ. Ս., Ներսեսյան Գ. Մ., Գեւորգյան Շ. Ս., Գաբրիելյան Ս. Վ. (2021). Հայոց լեզու եւ խոսքի մշակույթ. Ե. ԵՊՀ հրատարակչություն
Ավետիքյան Գ., Սյուրմելյան Խ., Ավգերյան Մ. Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի. հ.1 Վենետիկ, 1836
Հավելված` Կոնատիվ գործընթաց
Հոգեբանության մեջ
Կոնատիվը վերաբերում է կամային գործընթացներին եւ նպատակաուղղված վարքին: Ավանդական հոգեբանության մեջ մարդու հոգեկան կյանքը բաժանվում է երեք հիմնական ոլորտի՝
Կոգնիտիվ (ճանաչողական — մտածելություն, հիշողություն, իմացություն)
Աֆեկտիվ (հուզական — զգացմունքներ, տրամադրություն)
Կոնատիվ (կամային-մղումային — ցանկություն, մտադրություն, կամք, գործելու ձգտում)
Լեզվաբանության մեջ
Լեզվաբանության մեջ կոնատիվ ֆունկցիան ուղղված է լսողին:
Դրա նպատակն է ներգործել լսողի վրա, դրդել նրան որեւէ գործողության կամ արձագանքի:
Այս ֆունկցիան հատկապես արտահայտվում է հրամայական եղանակով, կոչականներով եւ համոզող կամ գովազդային բնույթի խոսքում (օրինակ՝ «Արի՛ այստեղ», «Կարդացե՛ք այս գիրքը»):
Comments