Եզրույթներ

Home

Այստեղ բերված են այն լեզվաբանական եւ հաշվողական (հաշվագիտական) եզրույթները, որոնք բացակայում են կամ անհաջող են ձեւակերպված գրքում:

Անհատկանիշ (անգլ.՝ wildcard) - Հաշվողական գիտություններում (Computer science), ՏՏ-ում գործածվող երկու նշան` '*' (asterisk) եւ '?', որոնք համապատասխանաբար նշանակում են «ցանկացած նշանների ցանկացած երկարության հաջորդականություն» եւ «ցանկացած նշան»: Օրինակ` եթե որոնման շարժիչին հայցում տալ եր*կ, այն կվերադարձնի` երեկ, երակ, երջանիկ, երեքնուկ, երեւակ, ևն, բայց եթե տրվում է եր?կ` միայն երկու առաջինը ետ կգան:

Ավտոխտոն – տեղաբնակ. կենդանի, բույս, ևն, որն իր առաջացման օրից գոյատեւում է նույն վայրում

Արգելակիչ (անգլ.՝ inhibitor) - նյութ (կամ բարդ մոլեկուլային կառույց), որը դան­դա­ղեց­նում կամ կանխում է որոշակի քիմիական կամ այլ գործընթաց, կամ որը նվազեցնում է որո­շա­կի ռեակտիվ նյութի, կատալիզատորի կամ ֆերմենտի ակտիվությունը:

Աֆազիա  (հուն՝ ἀ φάσις, ἀ` ժխտում, φάσις` ասույթ) - խոսելու ընդունակության լրիվ կամ մասնակի կորուստ, որը գլխուղեղի կեղեւի որոշակի բաժինների ախտահարման հետեւանք է։ Քննարկումը տե՛ս` [Len1967]:

Բնալեզվական պրոցեսներ – լեզվի գոյությունը երեք պրոցեսով է պայ­մա­նա­վորվում` ա) ձեռք բերում, բ) խոսքի արտադրում, եւ գ) խոսքի ընկալում: Քննարկումը տե՛ս` [Հայ2025]

Գիտելիք – ար­դա­րաց­ված ճշմա­րիտ բացատրելի հա­վատ

Դասակարգիչ - բառաձեւ կամ ձեւույթ, որը պարտադիր կցվում է գոյականին որոշակի շարահյուսական միջավայրերում գոյականը խմբավորելու կամ միավորելու համար իմաստաբանական մի դասի մեջ, ինչպիսիք են ձևը, քանակը, ծավալը, կենդանի լինելը կամ գործառույթը: Ի տարբերություն անվանական ձեւերի (ածականների, գոյականների), դասակարգիչները ազատորեն չեն ներկայացնում նկարագրական բովանդակություն և սովորաբար չեն կարող առանձին հանդես գալ որպես ստորոգելիներ: Դրանք շարահյուսորեն պարտադիր ձևեր են, որոնք նշում են գոյականի դասը հաշվելու կամ հղելու համար։ Օրինակ`

• Չինարեն մանդարին. 三本书 sān běn shū «երեք CL-հատոր գիրք», որտեղ 本 běn-ը հատորում ենթադրող` գիրք, ամսագիր, հանդես, ևն իրերի դասակարգիչ է. չինարեն չեն ասում 三书 sān shū «երեք գիրք»` դա անքերականական է։

• Ճապոներեն. 二匹の犬 ni-hiki no inu «երկու CL-փոքր-կենդանի շներ», որտեղ 匹 hiki-ն հաշվիչ/դասակարգիչ է փոքր կենդանիների համար. 二犬-ն («երկու շուն») ոչ քերականական է համարվում։

• Կորեերեն՝ 세 마리 개 se mari gae «երեք CL-կենդանի շուն», որտեղ կենդանիների դասակարգիչը 마리 mari-ն է: Այն պարտադիր է։

Դասակարգիչը տարբերվում է գոյականից (հատոր, կտոր, կենդանի ևն), քանի որ այն սովորաբար չի թեքվում և նրա ընտրությունը կապված է հաշվելու հետ: Այդ ընտրությունը իմաստային առումով, ի տարբերություն, օրինակ, ածականների, ազատ չէ։ Գոյականները եւ ածականները որեւէ իմաստույթի դասակարգման համար քերականորեն պարտադիր չեն: Հայերենում դասակարգիչները արտահայտվում են հասարակ գոյականներով, օրինակ` երկու շիշ գինի, մի պտղուց աղ, ևն;

դդ  (անգլ.՝ vs. <- lat. versus: from past participle of latin vertere - առերեսվել) to turn) - ընդդեմ բարից կազմված հապավում անգլերեն vs. թարգմանելու համար: Օրինակ` Արարատ դդ Փյունիկ կիսաեզրափակիչ հանդիպում:

Դերանվանում (անաֆորա [ետհղում], կատաֆորա [առաջհղում]) - քերականական երե­ւույթ, երբ արտահայտության մեկնաբանությունը կախված է խոսքում ավելի վաղ (անաֆորա) կամ ավելի ուշ (կատաֆորա) խոսքում հայտնվող ար­տա­հայտությունից:

Դիմողական կողմնորոշում (անգլ.՝ addressee orientation) - Զրուցակցին հատկանշող (օ­րի­նակ` հասարակական ճանաչումը ընդգծող) քերականական նշագրում, հա­մա­ձայ­նե­ցում: Բնորոշ է, օրինակ, մագահի, մայթիլի եւ այլ աել-հնդկական լեզուներին:

Ետնապլան (անգլ.՝ background) – տեխնիկական հասկացություն մարդու ոչ մի­տում­նա­վոր հնարավորությունների, կարողությունների, հակումների և տրամադրությունների, ո­րոնք միտումնավոր վիճակներ չեն, բայց պարտադիր են համապատասխան վիճակներ ա­ռա­ջաց­նե­լու համար: Դրանք այն հիմքն են կազմում, որը հնարավոր է դարձնում մի­տում­նա­վո­րու­թյու­նը և խոսքի ըմբռնումը: Լեզվական, մշակութային, եւ այլ գի­տե­լիք­նե­րի եւ հավատների ամ­բող­ջու­թյունը մարդու մտքում [Sea1983, Ch. 5]:: Տե՛ս Ցանց:

Երկդիր - կապ, որը կարող է տեղադրվել լրացումից (խնդրից) եւ առաջ, եւ հետո: Այլ տեսակներ են՝ նախդիրը, շրջադիրը, հետդիրը:

Էթոլոգիա - կենդանաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է ինչպես կենդանիների վարքագիծը ֆիզիոլոգիական, գենետիկական, հոգեբանական էվոլյուցիաի տեսանկյունից:

Էպիգենետիկ - բջիջների այնպիսի ֆունկցիաներ, որոնք կայունություն են ցուցաբերում առանց ԴՆԹ-ի ներգրավածության:

Իզոգլոս - նույնաբան, զուգաբան՝ գիծ բարբառագիտական քարտեզի վրա, որ ցույց է տալիս առանձին լեզվական երևույթի տարածման սահմանը:

Ի­մաս­տույթ (անգլ.՝ lexeme) - քերականական (ձեւաբանական) կանոնների համաձայն՝ կառուցված ձեւույթների համադրություն, որն ունի [գոյաբանական, տրամաբանական] իմաստ եւ կարող է քերականակն դեր կատարել՝ ենթակա, ստորոգյալ, առարկա և այլն: Ավանդաբար՝ բառ: Իմաստույթի եւ բառակապակցության միջեւ սահմանը մշուշոտ է, օրինակ՝ շաղկապների և թվականների դեպքում:­։

ԸԹՄ` Ընդհանրական Թյուրինգի մեքենա – վերացական մաթեմատիկական կա­ռույց, որը ալգորիթմի ձեւայնցում է:

Թվաբանական տրամաբանական միավոր (անգլ.՝ Arithmetic Logic Unit, ALU)` ԹՏՄ - հա­մա­կարգչի ԿՁՄ-ի (տե՛ս ստորեւ) ներսում գտնվող հիմնական տրամաբանական ցանցն է, որը կատարում է բոլոր թվաբանական (գումարում, հանում ևն) եւ տրա­մա­բա­նա­կան (եւ` AND, կամ` OR, կամ...կամ` XOR, համեմատություն` ≟) գործողությունները, հան­դես գա­լով որպես հա­մա­կարգչի «հաշվիչ» կամ «մաթեմատիկական ուղեղ»՝ որը ձե­ւա­փո­խում տվյալները ռե­գիս­տրնե­րում ըստ ԿՄ (տե՛ս` ԿՁՄ) հրահանգների։

Թվայնացում - Համակարգչային տեխնոլոգիա, որի հետեւանքով անալոգ` ձայնային, գունային (պա­կերային), ևն, ազդանշանի հատկանիշների տարածաժամանակային ար­ժեք­նե­րը վերածվում են թվերի եւ գրանցվում հիշող համակարգում:

Թվանշացում - Համակարգչային տեխնոլոգիա, որի հետեւանքով թվայնացված անալոգ ազդանշանը վե­րած­վում է գրանշանների, օրինակ` Unicode կոդավորման համակարգի:

Թոքեն – ընդհանրական իմաստով, ամբողջը ներկայացնող մի փոքր մաս: Լեզ­վա­բա­նու­թյան կամ հաշվողական գիտության մեջ թոքենը բառ է, բառի մաս կամ կե­տա­դրա­կան նշան, որն օգտագործվում է տեքստը վերլուծելու համար: Տե՛ս նշանակ:

ԹՏՄ` Թվաբանական տրամաբանական միավոր – համակարգիչի այն մասը, որտեղ կա­տարվում են մեքենական հրահանգների վերածված որեւէ ծրագրային լեզվի շա­րա­կապ­ված կոդը:

Լեզու - տե՛ս [Հայ2022::343], [Հայ2023], Լեզու եւ խոսք հատվածը

ԼՁՍ` լեզվական ձեւափոխումների սարք - «Լեզվական օրգանի» որպես ԸԹՄ ներ­կա­յա­ցումը: Վերացարկում է ընդհանրական քերականական «հաշվարկումը»` խոսքի սե­րումն ու վեր­լուծումը:

ԽԳԲ - խոսագեների բազմություն: Մարդու մայրենի լեզվի ձեւույթների եւ այդ ձե­ւույթ­նե­րից խոսք սերող կանոնների բազմությունները, որոնք մեզ [դեռ] ան­հայտ ձեւով գրանցված են ու­ղեղում: Այս բազմությունների ամեն մի անդամ խոսագեն է: Ինչպես կենսաբանական գե­նե­տի­կայում, այդպես էլ լեզ­վա­բա­նականում երկու տեսակի գեներ կան` ա) [սպիտակուց] կո­դա­վո­րող եւ բ) [սպի­տակուցի արտադրանքը] կառավարող: Քննարկումը տե՛ս` [Հայ2025]

Խորհրդանիշ (անգլ.՝ symbol) - Խորհրդանիշը լայն հասկացություն է, որը ներկայացնում կամ փոխարինում է մեկ այլ բան, հաճախ վերացական կամ իրենից ավելի մեծ: Խորհր­դա­նիշ­նե­րը կարող են լինել տեսողական, ֆիզիկական կամ փոխաբերական: Դրանք հիմնված են լրաց­ման սկզբունքի վրա եւ պահանջում են գիտակցված ասոցիացիա իրենց իմաստն ամ­բող­ջու­թյամբ հաղորդելու համար: Խորհրդանիշերը հաճախ ունենում են ինչպես բացահայտող, այն­պես էլ քողարկող գործառույթներ, եւ դրանց մեկնաբանումը կարող է պահանջել դիտորդի ակ­տիվ համագործակցություն, մշակութային ենթատեքստի իրազեկություն: Նշաններն ու նշա­նակ­ները կարող են ավելի պարզ լինել իրենց իմաստով եւ սովորաբար նրանց նշա­նա­կու­թյու­նը ենթատեքստից անկախ է: Խորհրդանիշը հաճախ կարող է արտահայտել այն ամբողջ հա­յե­ցակարգը, որը ներկայացնում է, մինչդեռ նշանը սովորաբար ընկալվում է որպես թերի ներ­կա­յացում:

Խոսագենոմ - լեզու (բարբառ) կրողների ԽԳԲ-ների միջայնացված ԽԳԲ; Ամեն գենին վերագրվում է հաճախականություն, որը համայնքի ԽԳԲ-ների քաղ­ված­քից ստացված միջին արժեքն է: Քննարկումը տե՛ս` [Հայ2025]

Խոսույթ (անգլ.՝ discourse) - խոսքային գործընթացի հետեւանքով ստեղծված խոսքային, հա­ղորդում։ Խոսույթը խոսքի տրամաբանական այն նվազագույն միավորն է, որի դա­տո­ղու­թյունները խիստ կապված են եւ նրանց իմաստն ու մտադրվածությունը ան­հնա­րին կամ դժվար է հասկանալ առանց մյուսների: Նվազագույնությունը տվյալ կոնտեքստում պետք է հաս­կա­նալ հե­տեւյալ կերպ` խոսույթից ցանկացած բառակապակցության հե­ռացումից այն դա­դա­րում է խոսույթ լինելուց, այսինքն` այն անհնարին կամ դժվար է հասկանալ: Այս հաս­կա­ցու­թյունը արտահայտող այլընտրական եզրույթները տես տրամասություն հոդ­վա­ծում:

Խոսույթի շրջանակ (անգլ.՝ discourse frame) – տվյալների կառույց որտեղ խոսույթի խո­սակցային կա­տա­րումների արդյունքը կգրանցվի որպես իմաստային դերերի եւ նրանց արժեքների զույ­գերի բազմություն: Օրինակ` այս սահմանման շրջանակը կլինի` {Գոր­ծող (իրա­կան են­թակա) :  N/A, Հետեւանք : տվյալների կառույցի գրանցում, {Ստո­րո­գե­լի : բազ­մու­թյուն, {Ստորոգելի : զույգեր, {Ստորոգելի : իմաստային դերերի եւ նրանց ա­րժեքների}}}}

Խոսվածք (անգլ.՝ vernacular) – Ժողովրդական լեզուն. լեզվի սովորական, ոչ ձեւական, խոսակցական ձեւը, հատկապես, երբ ընկալվում է որպես ավելի ցածր սո­ցիա­լա­կան կար­գա­վի­ճակ կամ ավելի քիչ հեղինակություն, քան ստանդարտ լեզուն, որն ավելի կանոնավորված է, պե­տական ինստիտուտներով առաջ մղվող, գրա­կան կամ ֆորմալ։

Խոսք - տե՛ս [Հայ2022::344], [Հայ2023], Լեզու եւ խոսք հատվածը, [Hay2025].

Ծայրամասային անատոմիա (անգլ.՝ Peripheral Anatomy) - կենտրոնական նյարդային համակարգից դուրս գտնվող կառույցները (եւ նրանց ուսումնասիրությանը), որոնք ներառում է ուղեղը եւ ողնուղեղը: Այս կառույցները պատասխանատու են ազդանշանների փոխանցման եւ մարմնի գործառույթների վերահսկման համար: Օրինակ` տեսողական եւ լսողական համակարգերը: Քննարկումը տե՛ս` [Len1967]:

Կապակվածություն (անգլ.՝ coherence) – բառակապակցությունների միջեւ վե­րա­բե­րա­կան, հետեւողական կապ ունենալու խոսքի (խոսույթի) հատկություն։

Կատարման ուժ (կատարման տեսակ) – ամեն մի խոսքային կատարում ունի խոս­քային (լոկուցիոն) ուժ, որը արտաբերման բառացի իմաստն է, բովանդակությունը: Այս ուժը պայմանավորվում է միայն բառերի մակերեսային իմաստով, շա­րա­հյու­սու­թյամբ և հնչո­ղու­թյամբ: Խոսողի մտադրությունից կամ լսողի ազդեցությունից անկախ է: Դա ասելիքն է [էջ  29], ինչպես օրինակ՝ «Այստեղ շոգ է» բառացիորեն նշանակում է «շրջա­պատի բարձր ջերմություն»: Ասելիքին հակադրվում են մտադրական (ի­լո­կու­ցի­ոն) ուժը, որը բերված օրինակում կարող է պատուհանը բացելու խնդրանք լինել, եւ ազ­դողական (պերլոկուցիոն) ուժը՝ լսողների մոտ պա­տուհանը բացելու մղումը:

Կենտրոնական ձեւափոխիչ միավոր (անգլ.՝ Central Processing Unit, CPU)` ԿՁՄ - հա­մա­կարգ­չի «ուղեղը» է, որը կատարում է հրահանգներ, հաշվարկներ (թվա­բա­նու­թյուն/ տրա­մա­բա­նություն) եւ կառավարում է ամբողջ համակարգի գործունեությունը տվյալ­նե­րի հոսքը նե­րա­ռյալ՝ հիմնվելով կառավարման միավորի (Control Unit, CU)` ԿՄ-ի  եւ ԹՏՄ-ի վրա հրա­ման­ներ ստանալու, վերծանելու եւ կատարելու համար։ 

Կորպուս - խոսքային տվյալների շտեմարան է, որն ապահովում է այդ տվյալների բազ­մա­զան հատկանիշների հարմարավետ արտապատկերում եւ այդ հատկանիշներով որոնում:

Համագիտելիք (անգլ.՝ common knowledge) - «ասում են, որ երկու անհատ՝ 1-ը եւ 2-ը, որե­ւէ իրա­դար­ձու­թյան մա­սին համագի­տելիք ունեն, եթե երկուսն էլ գիտեն, որ 1-ը գիտի, որ 2-ը գի­տի դա, 2-ը գիտի, որ 1-ը գի­տի, որ 1-ը գիտի, որ 2-ը գիտի, որ 1-ը գիտի այն, եւ այլն» [Aum1976][1]։ Կարեվոր է նշել, որ համագիտելիքը ոչ թե այն գիտելիքն է, որը հայտ­նի է երկուսին, այլ նաեւ, որ երկուսից յուրաքանչյուրը գիտի, որ մյուսը գի­տի դրա մա­սին:

Համաձայնեցման տողեր - Համաձայնեցման տողերը ցույց են տալիս, թե ինչպես է կոնկրետ բառը կամ արտահայտությունը (որը կոչվում է «հանգույց» կամ «հիմնաբառ») օգ­տա­գործ­վում համատեքստում, կորպուսում:  Սովորաբար ցույց են տալիս`

• Հիմնաբառը կենտրոնում

• Մի քանի բառ հիմնաբառից առաջ եւ հետո («համատեքստ»)

• Երբեմն յուրաքանչյուր օրինակի աղբյուրը

Համաձայնեցման տողերի ուսումնասիրության գործիքներ:

Համատեղում [Զուգորդումներ, Համադրումներ] (անգլ.` collocation) - միմյանց հետ հաճախ օգտագործվող բառերի խումբ, բառակապակցություն, որում, ի տարբերություն դարձվածների, ամբողջական իմաստը բխում է առանձին բառերի իմաստներից: Սրանք բառերի զուտ վիճակագրորեն նշանակալի զույգեր կամ խմբեր են: Երբ ասում ենք, օրինակ՝ նա ունի սուր մկրատ, ես գնեցի մեծ մեքենա, ապա շեղագիր բառերի` համատեղումների, իմաստը  բխում է յուրաքանչյուր առանձին բառի իմաստից: Օրինակ՝ սուր մկրատ համատեղման իմաստը սուր և մկրատ  բառերի համադրությամբ է որոշվում, մինչդեռ գլուխը յուղել համադրության իմաստը նրա առանձին բառերի հետ առնչություն չունի:

Համընդհանուր քերականություն - բնալեզվական կարողությունների ընդհանուր հատ­կությունների ամբողջություն: «Համընդհանուր»-ը նշանակում է բոլոր քե­րա­կա­նու­թյուն­ներում հան­դիպող ընդհանուր մասերի ամբողջություն: Այն ենթադրում է մասերի ընդ­հանրություն, մինչ­դեռ մետաքերականությունը` կառուցման սկզբունքների: Քննարկումը տե՛ս` [Hay2026]

Հաշվողական գիտություններ (անգլ.՝ computer science) - հաշվողական համակարգերի (հա­մա­կար­գիչ­ների) ուսումնասիրությունն է, որը ներառում է հաշվողական տեխնիկայի ինչ­պես տե­սա­կան, այնպես էլ գործնական կողմերը: Այն ներառում է ալգորիթմների, ծրագրային ա­պա­հով­ման և սարքավորումների նախագծումը, մշակումը և վերլուծությունը. նաեւ ու­սում­նա­սի­րում է հաշ­վողական տեխնիկայի և տեղեկույթի փոխանակման տեսական հիմունքերը, ներ­առ­յալ ար­հեստական բանականության, տվյալների կառուցվածքների և հաշվողական բար­դու­թյան նման ոլորտները (Chrome AI, խմբագրված): Տեսական/մաթեմատիկական հիմքն են հան­­դի­սա­նում` ձեւական տրամաբանությունը. ավտոմատների, ալգորիթմների, ձեւական քե­րա­կա­նու­թյունների տեսությունները. տիպերի, ծրագրավորման, եւ շարակապման (կոմ­պի­լյա­ցիա) տե­սությունները. հավանականությունների, ինֆորմացիայի, հաղորդակցման, կո­դա­վոր­ման, թվա­յին ֆիլտրների տեսությունները, ևն: Ճարտարագիտական/տեխնիկական հի­մունք­նե­րը ընդ­գրկում են` էլեկտրատեխնիկան, էլեկտրոնիկան, քվանտային մեխանիկան, ևն:

Հաջորդականություն - նախապես սահմանված կարգով միմյանց կողքի դրված իրերի ամբողջություն. շարք։

Հավատ - որեւէ պնդման ճշմարտացիության կամ որեւէ էակի կամ երե­ւույ­թի ի­րա­կա­նու­թյան սուբյեկտիվ համոզմունք, անկախ դրա հիմ­նա­վոր­վա­ծու­թյու­նից:

Հարաբերակ (անգլ.՝ correlate) - երկու կամ ավելի կապված կամ փոխլրացնող բաներից յուրաքանչյուրը:

Հարմարեցման ուղղություն (անգլ.՝ direction of fit) – խոսքային մտադրականության մեջ օգ­տագործվում է արտահայտության տեսակները տարբերակելու ըստ հա­ջո­ղու­թյան պայ­ման­նե­րի կիրառման ասպարեզի` մի՞տք, թե՞ իրականություն: Կան ար­տա­հայ­տու­թյուն­ներ, որոնց հաջողության պայմանները ենթադրում են մտավոր վի­ճակ­նե­րի փո­փո­խու­թյուն ըստ բո­վան­դա­կության, իսկ կան այնպիսիք, որ ենթադրում են ի­րա­կան վի­ճակ­ների փոփոխություն: Ա­ռա­ջին տեսակի արտահայտություններից են գի­տա­կան պնդումները` «Երկիրը գնդաձեւ է», «Ա­րե­գա­կը գերտաք է»: Երկրորդ տեսակի են` հրա­ման­ները եւ հռչակումները` «կրա՛կ», «ՍՄԿԿ հա­մա­գումարը համարում եմ փակված», ևն: Առա­ջինների հարմարեցման ուղղությունը աշ­խար­հից-խոսք (միտք) է, վեր­ջին­նե­րի­նը` խոսքից-աշխարհ:

Ձայ­նու­թա­մաս­նիկ (հակ­վա­ծա­կան) [անգլ.՝ clitic, հուն.՝ ἐγκλιτικός՝ հա­կում, թե­քում] - Ձե­ւույթ՝ մաս­նիկ, որ ու­նի բա­ռի հատ­կա­նիշ­ներ, բայց հնչո­ղու­թյամբ կախ­ված է այլ բա­ռի կամ կա­պակ­ցու­թյան հետ (օ­րի­նակ՝ je t'aime (ֆրանս.)․ ли (հար­ցա­կան), же (շեշ­տո­ղա­կան), то (ընդգ­ծո­ղա­կան), бы (ստո­րա­դա­սա­կան) մաս­նիկ­նե­րը ռու­սե­րե­նում (­տե՛ս  [Հայ2022::43-44.] Դիտարկում. Գրքի սահմանումը այստեղ մի փոքր խմբագրեվել եւ բարելավվել է: Սակայն եզրույթը մնում է անհաջող: Հայերեն գրկանության մեջ այս հասկացության քնարկում չեմ տեսել: Երեւի թե Կլիտիկ անվանելը ամենահարմարն է:):

Ձեւավոր հիմք  (անգլ.՝ Combining form) - ձեւույթ, որը կարող է առանձին չգործածվել եւ հանդիպել միայն բարդ կամ ածանցյալ ձևերում: Այն տարբերվում է ածանցից նրանով, որ բաղադրյալ կառուցվածքում նրանից բացի միակ մյուս բաղադրիչը կարող է ածանց լինել (օրինակ՝ շարժ-իչ, շարժ-ել, շարժ-ական, շարժ-ում, ան-շարժ): Հիմքերին երբեմն ներույթներ են կցում այլ հիմքերի կամ ածանցների հետ համակցվելիս, օրինակ` արտ-ա-դր-ա-մաս, տար-ե-վերջ; Քննարկումը տե՛ս` [Հայ2022::61, 79]

ՀԹՄ` հատուկ Թյուրինգի մեքենա – Որեւէ հատուկ, միայն մեկ ալգորիթմ իրացնող վե­րացական մեքենա:

Մաշկ (հաշվողական գիտություններ) - վերաբերում է ծրագրային ապահովման կամ կոմպյուտերային խաղերի տեսողական շերտի կառավարմանը, արտաբերման տեսքը փոխելու համար առանց հիմնական գործառույթները խախելու: Այն ծրագրին, կայքին կամ օպերացիոն համակարգին կցվող հատուկ ծրագրային փաթեթ կամ ֆայլ է՝ մակերեսային մակարդակում (օրինակ՝ գույների, տառատեսակների կամ պատկերակների) փոփոխումների համար և երբեք չի փոխում ծրագրային ապահովման աշխատանքի կարգն ու ձևը:

Մասնատողականություն [վերլուծական] (reductionism) – բարդ համակարգերը, տեսությունները կամ երևույթները ավելի փոքր, տարրական մասերի բաժանելու փիլիսոփայական և գիտական ​​մոտեցում: Այն գործում է այն ենթադրության ներքո, որ ամբողջության վարքը եւ գործառույթները կարելի է որպես բաղադրիչների (տրրերի) համակարգ կառուցվածքով բացատրել: Սա համակարգի կաուցվածքային նկարագրություն է: Քիմիական տարրերի դիտարկումը որպես տարրական մասնիկների համակարգեր եւ դրանց քիմիական հատկությունների բացատրությունը քվանտային մեխանիկայի օրենքներով մասնատողական մոտեցում է: Տե՛ս Միակտորողայնություն:

Մե­տա­քե­րականություն – քերականություններ սերելու լեզու։ Այսինքն` քե­րա­կա­նա­կան օրենքների այն ընդ­հան­րա­կան կաղապարները, որոն­ցով բնորոշվում է քե­րա­կա­նությունների մի դաս: Մե­տա­քե­րա­կա­նու­թյու­նը մի հա­մակարգ է, որը քե­րա­կա­նու­թյուն­ներ է նկարագրում, սահմանում, կամ ստեղ­ծում նա­խա­տես­ված ձեւանմուշներով։ Բնա­կան լեզուների մե­տա­քե­րա­կա­նությունը, որն ի ծնե «գրանց­ված» է մարդկանց ու­ղե­ղում երկար ժամանակ կոչվում էր «համ­­ընդ­հա­նուր քե­րա­կա­նություն» (universal grammar), որ ճշգրիտ չէ (տե՛ս ստորեւ): Քննարկումը տե՛ս` [Hay2026]

Միակտորողայնություն (ho­lis­m) – փիլիսոփայական եւ գիտական մոտեցում է, որը բարդ համակարգը որպես ամբողջականություն (black box, սեւ` ոչ թափանցիկ, արկղ) է դիտարկում, նրա վարքը բացատրելով  միջավայրի հետ շփման գործընթացների եւ հարաբերությունների համատեքստում: Սա համակարգի գործառույթային (ֆունկցիոնալ) նկարագրություն է: Քվանտային մեխանիկայի օրենքներով պայմանավորված տարրական մասնիկների համակարգերի վարքի եւ փոխազդեցությունների բացատրությունը քիմիական տարրերի հատկություններով միակտորողային մոտեցում է: Տե՛ս Մասնատողականություն:

Մտադրություն (անգլ.՝ intention) – խոսքային կատարման բաղադրիչներից մեկը, որով պայ­մանավորվում է խոսքային հաղորդման նպատակը: Մյուս բաղադրիչը դա­տո­ղու­թյունն  (պնդումն) է:

Նահանջ (անգլ.` indentation) - ներսի տողագլուխ, պարբերույթի սկզբում մի քանի բացատ (դեպի տողի ներսը, դեպի աջ):

Նեոտենիա (մանկատեւում) - օրգանիզմի, սովորաբար կենդանու, ֆիզիոլոգիական կամ սոմատիկ զարգացման հետաձգում կամ դանդաղեցում։ Ժամանակակից մարդկանց մոտ նե­ո­տենիան ավելի նշանակալի է, քան մյուս պրիմատների մոտ։ Քննարկումը տե՛ս` [Len1967]:

ՆԵՎ` Թյուրինգի մեքենայի ներկա վիճակ (տե՛ս Երեք տարի անց` պրեսի):

Ներույթ - մաս­նիկ­՝ կցորդ­ (հո­դա­կա­պ), հիմ­քա­կազմ տար­ր, ևն, ո­րոնք բա­ռա­ձե­ւի ի­մաս­տը չեն փո­խում: Ի տարբերություն ածանցների, ներույթները քերականական դեր չեն խաղում: Նրնաք հնչյունաբանական (­ներ­դաշ­նա­կա­յին) դեր են խաղում կամ պատ­մա­կա­նո­րեն են հայտնվել բառաձեւի այդ դիրքում (­տե՛ս  [Հայ2022::43-44.] Դիտարկում. Գրքի նկա­րագ­րու­թյունը (մոտեցումը) մի փոքր անհետեւողական է, քանի որ շաղկապներից կազմված ներույթները պահ­պա­նել են իրենց տրամաբանական 'և'-ի բնույթը` հարց-ու-փորձ, առ-եւ-տուր: Սրանք, միգուցե պետք է հանել ներույթների շարքից, համարելով շաղկապներ, քանի որ նրանք միշտ համադաս հիմքեր են միավորում` հիմքակազմ չեն:):

Նշան (անգլ.՝ sign) - Նշանն այն ամենն է, որը թարգմանչին հաղորդում է իմաստ, որն ինքնին նշանը չէ: Նշանաբանության մեջ նշանները կարելի է դասակարգել տարբեր կա­տե­գո­րի­աների՝ ներառյալ սրբապատկերներ, ինդեքսներ եւ խորհրդանիշներ: Նշանները հաճախ օգ­տագործվում են կոնկրետ ինչ-որ բան ներկայացնելու կամ մատնանշելու համար, եւ դրանք կարող են լինել տեսողական, լսողական կամ ժեստային: Նշանները հիմնականում օգ­տա­գործ­վում են հաղորդակցության համար, խորհրդանիշները՝ ներկայացման համար, իսկ նշա­նակ­նե­րը՝ նույնականացման կամ իսկորոշման համար:

Նշանակ (անգլ.՝ token) - սովորաբար ֆիզիկական առարկա է, որը ներկայացնում է ավելի մեծ հայեցակարգի մասնակի կամ սահմանափակ ասպեկտ: Ի տարբերություն խորհր­դա­նիշ­նե­րի, նշանակները, ընդհանուր առմամբ, անբավարար են իրենց ներկայացրածի ամ­բող­ջա­կա­նությունը արտահայտելու համար: Որոշ համատեքստերում նշանակները կարող են դիտ­վել որպես պարզունակ կամ նույնիսկ ոչ ադեկվատ ներկայացումներ: Տե՛ս թոքեն :

Շար­ժույթ [անգլ.՝ chereme] - Շար­ժա­կան, շար­ժում­նա­յին միա­վոր­ներ, ո­րոնց հա­մակ­ցու­թյուն­նե­րով նշա­նակ­վում են շար­ժա­կան խոս­քի ի­մաստ­նե­րը: Շար­ժույթ­նե­րը ձեռ­քե­րի եւ ե­րե­սի մկան­նե­րի շար­ժում­ներ են, ո­րոնք հա­ճախ ու­ղեկց­վում են բա­ռե­րի ար­տա­սա­նու­թյա­նը հա­տուկ շուր­թե­րի շար­ժում­նե­րով: Գրա­վոր խոս­քի գրույ­թի եւ բա­նա­վոր խոս­քի ձայ­նույ­թի հա­մա­բանն է։

Շարք - իրերի բազմություն, որոնք հաջորդում են մեկը մյուսի հետևից կամ կապված են մեկը մյուսի հետևից` շղթա։

ՇՏՍ` շարակարգման տրամաբանական սարք – քերականությանը տեղյակ ԼՁՍ-ի մաս` քերականության վերացարկում: ԹՏՄ-ի նմանակը «լեզվական օրգանում» (տե՛ս Երեք տարի անց` պրեսի):

Շրջադիր (կալդիր, անգլ.՝ circumposition)- բաղադրյալ կապ, որը շրջապատում է լրացումը. նրա մի մասը տեղադրվում է լրացոմից առաջ, իսկ մյուսը՝ հետո։

Շրջածանց (անգլ.՝ circumfix) - ածանց, որն ունի երկու մաս՝ մեկը տեղադրված է բառի սկզբում, մյուսը՝ վերջում։

Ոճանիշ [Ոճանուն] (հուն. τρόπος — ձև, մեթոդ, եղանակ, ոճ + ὄνομα — անուն) - բայ, որի իմաստը ցույց է տալիս մի այլ բայով հատկանշվող ընդհանրական մի գործողություն կատարելու որոշակի եղանակ: Օրինակ՝ զբոսնելը, ման գալը, և ճեմելը քայլել բառի ոճանուններ են, քանի որ նկարագրում են քայլելու որոշակի եղանակներ:

Պարփակություն (անգլ.՝ clause) - իրական ենթակա (քերականորեն ար­տա­հայտ­ված կամ ոչ) եւ իմաստային ստորոգյալ պարունակող բայական բա­ռա­կա­պակ­ցու­թյուն` պարզ ինքնուրույն կամ ստորադաս նախադասություն:

Պիքսել (անգլ.՝ pixel, pic[ture] el[ement]) - թվային պատկերման մեջ ռաստրային պատ­կե­րի կամ ցուցադրման կետային մատրիցային սարքի ամենափոքր հասցեավորվող (այս­ինքն կարտեզյան համակարգի երկու կոորդինատ ունեցող) տարրը։ Թվային ցու­ցադր­ման սարքերի մեծ մասում պիքսելները ամենափոքր տարրերն են, որոնք կարող են ծրագ­րային հա­մա­կար­գի միջոցով կառավարվել։

Պրեֆորմիզմ (լատին․՝ praeformare - նախաձեւավորել) – նախկինում (XVIII դ.) տա­րած­ված կենսաբանական ուսմունք, որի համաձայն օրգանիզմները զարգանում են կա­ռուց­ված­քով իրենց նման, բայց փոքր օրգանիզմներից։ Այսինքն, կենդանիների սաղմը ոչ թե կա­ռուց­վում է սեռական բջիջների միավորման, ստացված բջջի պատճենավորման եւ տար­բե­րակ­ման ընթացքում, այլ ուղղակի մեծանում չափսերով: Քննարկումը տե՛ս` [Len1967]:

Սպիտակ աղմուկ - ազդանշան, որը պաունակում է նույն հզորության տարբեր հա­ճախականություններ։ Պատահականության հավսար պաշխման նկա­րագ­րություն է: Սպի­տակ աղմուկը վերաբերում է ազդանշանների և ազդանշանների աղբյուրների վի­ճա­կա­գրա­կան մոդելին, այլ ոչ թե որևէ կոնկրետ ազդանշանի։ Սպիտակ աղմուկն իր անվանումը ստացել է սպիտակ լույսից, չնայած սպիտակ թվացող լույսը տեսանելի տիրույթում, որպես կանոն, չու­նի հարթ հզորության սպեկտրի խտություն։

Սպիրանտ - շփական. Բաղաձայն հնչյուն, որը կազմվում է արտասանական գոր­ծա­րան­նե­րի մերձեցման հետեւանքով ստացված ճեղքով անցնող օդի շփումով:

Վերկրկնություն -  տե՛ս [Հայ2022::359-360]

Ցանց (անգլ.՝ network) - ետնապլանի (տե՛ս) լրացում, որն արտացոլում է, թե տրված մի­տում­նավոր վիճակը ինչպես է կախված այլ միտումնավոր վիճակներից` այլ հա­մոզ­մունք­նե­րից, այլ ցանկություններից, և այլ միտումնավոր վիճակներից: Սրանք ան­հրա­ժեշտ են տրված միտումնավոր վիճակի իմաստավորման համար, քանի որ ցանակացած վի­ճա­կի մի­տում­նա­վո­րությունը որոշվում է միայն այլ միտումնավոր վիճակների և դրանց ներկայացուցչական բո­վան­դակության համատեքստում [Sea1983, Ch. 6]:

Քանակիչ (անգլ.՝ quantifier) - Ձեւական սեմանտիկայում ընդհանրացված քանակիչը այն արտահայտությունն է, որը նշանակում է բազմությունների բազմություն։ Այս իմաստը սո­վո­րա­բար վերագրվում է քանակական գոյական բառակապակցություններին: Օրինակ, յու­րա­քան­չյուր տղա ընդհանրացված քանակիչը նշանակում է բազմությունների այն բազմությունը, որի ան­դամն է յուրաքանչյուր տղա-ն; Կանոնավոր արտահայտություններ-ում ` '*'  եւ '?' ան­հատ­կա­նիշները քանակիչ են համարվում (անվանվում):

Օնտոգենեզ – անհատի զարգացումը ձվաբջջից մինչեւ մահ (հմմտ. ֆիլոգենեզ): Քննարկումը տե՛ս` [Len1967];

Ֆետալիզացիա (պտղականացում) - համեմատաբար ավելի «ցածր» ձեւերի զար­գաց­ման ընթացքում առկա պարագաների պահպանում ավելի բարձր «ձեւերի» հետծննդյան կյան­քում. օրինակ` մարդու (նորածին) գանգը ավելի նման է նորածին գորիլայի պարզունակ գան­գին, քան մեծահասակ մարդու խիստ մասնագիտացված, զանգվածային գանգին: Քննարկումը տե՛ս` [Len1967];

Ֆրազա – բառակապակցություն

Աղբյուրներ

[Aum1976] Aumann, R.J. (1976). Agreeing to Disagree. The Annals of Statistics. 4 (6): 1236–1239.

[Hay2023] A. Hayrapetyan.  What is language?. ՀԹՏ, 2023

[Hay2025] A. Hayrapetyan.  Conjunctions in Eastern Armenian, 2025

[Hay2026] A. Hayrapetyan.  The Logic of Discourse, 2026

[Len1967] E. H. Lenneberg. Biological foundations of language. Wiley, NY, 1967. Chapter 9` Դեպի լեզվի զարգացման կենսաբանական տեսություն

[Lew1975] Lewis, D. (1975). Languages and language. Minnesota Studies in the Philosophy of Science.

[Sea1983] Searle, J. R. (1983). Intentionality: An essay in the philosophy of mind. Cambridge, MA: MIT Press

[Հայ2022] Ա. Հայ­րա­պե­տյան. Բնական խոսքի ընդհանրական ներկայացման մի տարբերակի մասին. Agoulis, Concord, 2022 (ավ­տո­ռե­ֆե­րատ).

[Հայ2025] Ա. Հայ­րա­պե­տյան. Լեզվական էվոլյուցիա

[Ջահ1974] Գ. Ջա­հու­կյան. Ժա­մա­նա­կա­կից հա­յե­րե­նի տե­սու­թյան հի­մունք­նե­րը. ՀՍՍՀ գի­տություն­նե­րի ա­կա­դե­մի­ա­յի հրա­տա­րակ­չու­թյուն, Ե., 1974:

[1] Առաջին անգամ սահմանվել է [Lew1975]:

Home